ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-90

Şubat 22, 2007

973_1
DH. İD. 94 2/36_2
Ankara Vilâyeti
Mektûbi Kalemi
Umûmi:13948
Husûsi:215
Hulâsa:Dersa‘âdet’te Mes‘adet Hânı’nında Mıgırdiç Frenkyan tarafından Ankara’da Kerupi Nişanyan vâsıtasıyla Yozgat’a gönderilmekte iken der dest edilen fişenk ve revolverler hakkında.
Dâhiliye Nezâret i Celîlesine
Devletlü efendim hazretleri
Yozgad’da Nezret Şabesyan’a? teslîm olunmak üzere Ankara’da Kerupi Nişanyan tarafından verilib arabacı Simon oğlu Kerupi’nin hükümete â’id defâtir paketleri arasında Yozgad’a getirmekte iken der dest edilen üstleri telîs sarılı ve Der sa‘âdet Postahânesi’nin kurşun ve kapsül tamgasını hâvî üç sandık açıldıkta derûnundan dört bin yedi yüz elli aded memlû ve muhtelif nikel ve kurşun revolver fişenkiyle bir aded isti‘mâli memnû‘ serî‘ ateşli ve bir aded sedef saplı Smith Wesson Amerika revolveri zuhûr ettiği ve arabacı yedinden alınan Ermenice mektûbunun tercümesinden sandığın beş olduğu anlaşılıb diğer ikisinin nerede kaldığı merkûm arabacıdan lede’s sû’âl esnâ i râhda Sekili Hânı’nda sirkat olunduğunu ifâde eylediği Yozgad Mutasarrıflığı’ndan şifre telgrafnâme ile bildirilmesiyle elde edilemeyen mezkûr iki sandık hakkında ta‘mîk i tahkîkâtla onlarında be heme hâl zâhire cıkarılması cevâben mahalline teblîğ olunmuştu. Mutasarrifiyyet i mûma ileyhâdan alınan cevâb nâmede arabacının sâlifü’l arz iki sandığın Mecidiye kazâsı dâhilindeki Sekili Han’ında leylen sirkat olunduğu ve sârikin hüviyyeti mechûl bulunduğunu tekrar ifâde eylediği ve evrâk ı tahkîkiyyesinin cihet i adliyeye tevdî‘ kılındığı iş‘âr olunmuştur. Mevzû‘ i bahs olan sandıkların 9 Nisan sene [1]329 târîhli ve dokuz yüz altmış bir, dokuz yüz altmış iki, dokuz yüz altmış üç, dokuz yüz altmış dört ve dokuz yüz altmış beş numaralı beş kıt‘a sevk varakasıyla İstanbul’da Mes‘adet Hanı’nının otuz iki numarasında Mıgırdiç Frenkyan tarafından gönderilmiş ve Ankara’ca 20 Nisan sene [1]329 târîhinde Kerupi Nişanyan’a teslîm kılınmış olduğu anlaşılmış ve bu gibi esleha ve fişenklerin postahânelerce nakli hakkında emr i mahsûs bulunduğu Ankara Postahânesi’nce icrâ edilen tedkîkâtta müstebân olmuştur. Îzâhât ı muharrereye ve bu gibi mermiyât ve eslehanın velevki gayr ı memnû‘ takımdan bulunsun külliyetli sûrette sevkıyâtına postahânelerin vesâtatı mahzûrdan sâlim görülememekte bulunduğuna nazaran iktizâ i hâlîn îfâ ve netîceden vilâyetede ma‘lûmât i‘tâsına müsâ‘ade i aliyye i nezâret penâhîlerinin şâyân buyurulması bâbında emr ü fermân hazret i men lehü’l emrindir.
Fî 15 Cemâzîe’l ahir sene [1]331 ve fî 9 Mayıs sene [1]329
Ankara Vâlîsi bende
Mühür

DH. İD. 94 2/36_1
Dâhiliye Nezâreti
Muhâberât ı Umûmiyye Dâ’iresi
Şû‘be 3
Evrâk Numarası:202
Târîh i Tesvîd: 15 Mayıs sene [1]329
Posta ve Telgraf ve Telefon Nezâret i Celîlesine
Yozgad’da Nezret Şabesyan’a teslîm olunmak üzere Ankara’da Kerupi Nişanyan tarafından verilib arabacı Simon oğlu Kerupi’nin hükümete â’id defâtir paketleri arasında Yozgad’a getirmekte iken der dest edilen Dersa‘âdet Postahânesi’nin kurşun ve kapsül damgasını hâvî üç sandık derûnunda revolver ve fişenkler zuhûr eylediği ve bunların İstanbul’da Mes‘adet Hanı’nın otuz iki numarasında Mıgırdiç Frenkyan tarafından gönderilib bu gibi esleha ve fişenklerin postahânelerce nakli hakkında emr i mahsûs olduğuda Ankara Postahânesi’nce icrâ kılınan tahkîkâttan anlaşıldığı velevki gayr ı memnû‘ takımdan bulunsun mermiyân ve eslehanın külliyetli sûrette sevkıyâtına postahânelerin vesâtatı mahzûrdan sâlim olamayacağı beyânıyla ba‘zı ifâdâtı hâvî Ankara Vilâyeti’nden alınan tahrîrâtın sûreti leffen savb ı âlîlerine tisyâr kılınmış olmağla münderecâtına nazaran muktezâ i hâlin îfâ ve inbâsı bâbında.

Özet

Yozgat’ta posta yoluyla gönderilen ve bir Ermeni’ye teslim edilmek üzere iken üç sandık silahın yakalandığı. Bu gibi külliyetli silahın posta ile sevkinin mahzurdan salim olamayacağından gereğinin ifası.

1331.C.22

DH. ID 94-2/36

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-89

Şubat 22, 2007

972_1
BuBelgeninsoruişaretlerikontroledilecek
DH. İD, 94-2/24_3
Dâhiliye Nezâret-i Celîlesine
Devletlü beyefendi hazretleri
Fî 18 Kânûn-ı Sânî sene 1913 Efrencî târîhiyle Amerika’nın New York şehrinden hareket eden Franc Reşanbolayın vapuruyla dört bin yedi yüz martini ve dört bin yedi yüz sandık cebhâne Ermeniler tarafından Dördüncü Ordu’ya??? gönderiliyor. Beyrut’a çıkacak bu işden güzelce ma‘lûmâtım var. Kendi içlerinden biri bendenize muhbirlik etti. Eğer bu elde olur ise ileride yine tarafınıza birkaç şeyler iş‘âr ederim. Bu??? emînim. İnşâallah buda elde olacağına ??? şübhem olmadığı için nezâret-penâhîlerine ihbâra cür’et eylerim. Arzusunda bulunduğum îcâb eden mu‘âmelât îfâsı??? istirhâm eylerim. Ol bâbda
Fî 16 Kânûn-ı Efrencî sene 1913
Bende
A.F.

DH. İD, 94-2/24_1
Dâhiliye Nezâreti Muhâberât-ı Umûmiyye Dâ’iresi
Târîh-i Tebyîz: 20Kânûn-ı Sânî sene [1]328
Şifre
Müsta‘celdir
Beyrut Vilâyetine
Efrencî Kânûn-ı Sânî’nin Onsekizi’nde Amerikan’nın New York şehrinden hareket eden Franc Reşanbolayın nâmındaki bir vapur derûnunda Beyrut’a çıkarılmak ve oradan dâhile sevkedilmek üzre kaçak sûretinde dört bin yedi yüz martini ile o mikdâr sandık cebhâne bulunduğu haber verildiğinden takayyüdât-ı lâzımenin îfâsı ve netîceden ma‘lûmât i‘tâ buyurulması.

Özet

Amerika’nın Newyork şehrinden hareket edip Beyrut’a ve oradan da içerilere sevk edilmek üzere dörtbinyediyüz Martini tüfek ve o miktar sandık cephane taşıyan Franc Reşanbolayın Vapuru hakkında gereğinin yapılması.

1331.S.24

DH. ID 94-2/24

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-88

Şubat 22, 2007

954_1
DH. MUİ. 113/69_3
Telgrafnâme
Sıra Numarası Vâsıta Merkezi Ahz Tekraren Keşîde veyâ Sevk Sevk Numarası
1 Temmuz [1]326
Mahrec Merkezi: Kiğı Numara: 635
Sûretdir
Dâhiliye Nezâret i Celîlesine
Kiğı kâim makâmıyla mahkeme re`îs vekîli taraflarından refîkimiz Paravon Efendi hakkındaki zulm ve hakâretleri imtidâd etmekde olduğu bi’l iştikâ def´i esbâbının istikmâliyle telgrâfda iş´âr intizârındayız.
Kiğı Hınçakyan
Cem´iyeti

DH. MUİ. 113/69_4
Erzurum Vilâyeti
Tahrîrât Kalemi
Umûmî: 326
Husûsî: 566
Hülâsa: Kiğı kazâsı ahâlîsinden Amerikyan Paravon hakkında.
Dâhiliye Nezâret i Celilesine
Devletlü Efendim Hazretleri
Şeref vârid olan 6 Temmuz [1]326 târihli telgrafnâme i aliyye i nezâret penâhîlerinde emr u iş´âr buyurulan telgrafnâme kopyası ahz ve mütâla´a edilerek münderecâtı hakkında cereyân eden mu´âmele mahallinden istifsâr edilmiş idi. Mezkûr telgraf Ermeni Hınçakyan Cem´iyeti’nin Kiğı şu´besi tarafından çekildiği ve muhteviyâtı; cem´iyete mensûb olup da´vâ vekâletinde bulunan Amerikyan Paravon Efendi’nin hiçbir kabahati olmadığı halde da´vâ vekâletinden men´ edilmesi ba´zı mütegallibânın âmâl i menfa´at cûyânelerinden ileri geldiği cihetle da´vâ vekâletinde ibkâsı istid´âsından ibâret olduğu anlaşılmışdır. Halbuki mahallince cereyân eden mu´âmele ve tahkîkâta nazaran, merkûm Paravon Efendi ahâlîyi yekdiğeri aleyhine tahrîk ve teşvîk ederek büyük bir şûrişin îkâ´ına sebebiyet vereceği ve bir takım sâde dilân ahâlîyi bi’l iğfâl para çekdiği ve bununla berâber Kiğı Bidâyet Mahkemesi a´zâsından Agop Efendi, merkûmun dayısı olup rüşvet maddesinden dolayı delâ`il i kaviyye i kânûniyye ile maznûn bulunduğu anlaşılmasına mebnî vilâyet istînâf müdde´î i umûmîliği ile bi’l muhâbere îfâ yı vekâletden men´ edildiği mahallinden gönderilen evrâk me`âlinden müstebân olmakla ol bâbda emr u fermân hazreti men lehü’l emrindir.
18 Şa´bân 1328/10 Ağustos 1326
Erzurum Vâlîsi Nâmına
Ma´ârif Müdürü
Mühür

Özet

Erzurum vilâyeti Kiğı kazasında bulunan Ermeni Hınçakyan Cemiyeti a’zasından Amerikyan Paravon Efendi’nin halkı tahrik ve teşvikten suçlu bulunduğu.

1328.N.01

DH. MUİ. 113/69

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-87

Şubat 22, 2007

951_1
DH. MUİ. 86 1/61_1
Dâhiliye Nezâreti
Muhâberât i Umûmiye Dâiresi
Şu´be: 4
Târîh i Tebyîz: 6 Nisan 1326
Telgraf
Bitlis Vilâyeti’ne
Genc’den çekilen 70, 71 numaralı telgrafnâme kopyalarının mütâla´asıyla bi’t tahkîk iktizâ yı ma´deletin îfâ ve netîce i tahkîkâtın inbâsı.

DH. MUİ. 86 1/61_2
Telgrafnâme
Sıra Numarası Vâsıta Merkezi Ahz Tekraren Keşîde veyâ Sevk Sevk Numarası
Diyârbekir 3 Nisan [1]326 875
Mahrec Merkezi: Genc Numara: 71

Genc Meb´ûsu Mehmed Efendi Vâsıtasıyla Hey`et i Meb´ûsân Riyâset i Aliyyesi’ne
Genc sancağının merkeziyle ve kazâsı karyelerinden çend hâne Ermeni karyelerimize gelerek tohumumuz ile yer ve tarlalarımızı iki üç sene bizlere münâsafaten zer´ ve bizlere marabiye oldukları ve kısmen zâten çiftci olmadıkları halde geçen seneden beri âbâ ve ecdâdımızdan teselsülen bâ fermân bize varınca ve bâ tapu ve bilâ nizâ´ taht ı tasarrufumuzdaki bi’l cümle arâzî ve çayırlarımıza fuzûlen müdâhale ve tamâmen yedimizden zabt etmek fikriyle aleyhimize envâ´ı tezvîrâtla kıyâm ve hükûmeti işgâl etmek ve âcizlerini mağdûr ve me`yûs eylemekde oldukları lutfen bu harekât ı nâ sezâlarına meydân kalmamak için arâzî kânûnnâmesine tevfîkan müdâhalelerin men´iyle mağdûriyetden tahlîsimizi, îcâb edenlere emir buyurmak bâbında ma´rûzdur. Fermân.
Alan Karyeli Mehmed Selef Büklânlı [Bölükânlı?] Ömer Büklânlı [Bölükânlı?] Hacı Hasan Büklânlı [Bölükânlı?] Mustafa Efendi Genc Müftî i Sâbıkı Büklânlı [Bölükânlı?] İskender Harâb Karyeli İsmâil

DH. MUİ. 86 1/61_3. 4
Telgrafnâme
Sıra Numarası Vâsıta Merkezi Ahz Tekraren Keşîde veyâ Sevk Sevk Numarası
3 Nisan [1]326 537
Mahrec Merkezi: Genc Numara: 70
Genc Meb´ûsu Mehmed Efendi’nin Vâsıtasıyla Hey`et i Meb´ûsânın Riyâset i Aliyyesi’ne
Genc Sancağı’nın merkez kazâsı karyelerinden kaç hâne Ermeniler kimisi yirmi ve kısmen üç beş sene akdem Genc dâhilinde bizim Menşkût? Nâhiyesi’nin ba´zı karyelerine geldikleri ve ashâb ı arâzînin tohum[uy]la zirâ´at edip marabiyeleri oldukları halde geçen seneden beri âbâ vü ecdâdlarından bâ tapu ve b[il]â nizâ´ taht ı tasarruflarındaki arâzî i mezkûreye merkûm Ermeniler taraflarından müdâhale olunmakda ve yedlerinden tamâmen zabtetmek fikriyle aleylerine görülmemiş ve işidilmemiş envâ´ı iftirâları tasnî´ ve tertîb ve hükûmeti işgâl ve merkûmları mecbûr ederek mugâyir i kânûn yedlerinden almakda bulundukları ve merkûmlar ise âbâ vü ecdâdlarından ahâlî i mutî´a ve erbâb ı nâmûsdan oldukları meşhûd ı âlem ve kuyûdât ı resmiye ile hükûmetlerce müsellem iken adl ü hakkâniyete mugâyir mağdûr ve perîşân eylemelerine adâlet ve ve merhamet i devletleri kâil ve râzı olmayacağı der kâr bulunduğundan beray ı ma´lûmât beyân ı hakîkate ictisâr kılındı. Fermân.
Muhtâr ı Molla
Behremân
Yusuf İmâm ı Karye i
Molla Behremân
Molla Ali Meclis
Faki Halil İmâm ı Karye i
Mezkûre
Mehmed Emîn Muhtâr ı Karye i
Büklân
Mehmed
İmâm ı Karye i
Azad Şeyh
Mehmed Muhtâr ı Karye i
Kâsımân
Sa´do İmâm ı Karye i
Kâsımân
Fakı Mehmed Muhtâr ı Karye i
Serbân
Yusuf İmâm ı Karye i
Serbân
Ali
Muhtâr ı Karye i
Çermik
Ali Muhtâr ı Karye i
Azad
Ali İmâm ı Karye i
Çermik
Molla Hasan Muhtâr ı Karye i
Hazîrun
Abdülhamîd İmâm ı Karye i
Hazîrun
Fakı Ali
Muhtâr ı Karye i
Hezârşâh
Mahmûd İmâm ı Karye i
Hezârşâh
Molla Ali Muhtâr ı Karye i
Berûh
Mehmed İmâm ı Karye i
Galabân
Hasan Muhtâr ı Karye i
Galabân
Mahmûd Selîm

Özet

Genç sancağında Ermenilerin arazilerine yaptıkları müdahalenin men’i hakkında Genç Sancağı Mebusu Mehmed Efendi vasıtasıyla çekilen telgraf.

1328.R.20

DH. MUİ. 86-1/61

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-86

Şubat 22, 2007

950_1
DH. MUİ. 84 1/47_2
Hülâsa: Adana vilâyeti’ne silâh idhâl edileceği istihbârına dâir.

Atûfetlü Efendim Hazretleri
Kâhire’de Ermeni Cem´iyet i Hafiyyesi ma´rifetiyle İtalya’dan mübâya´a edilip ahîren Adana vilâyetine sekiz bin tüfenk sevk ve idhâl edileceği sûret i husûsiyyede ihbâr olunduğu cihetle mevsûkıyeti hakkında her ne kadar itmi`nân hâsıl olamamış ise de ehemmiyetine binâ`en berâ yı ma´lûmât keyfiyetin arzına müsâra´at kılınmakla ol bâbda emr u fermân hazreti men lehü’l emrindir.
24 Rebîu’l Evvel [1]328/25 Mart [1]326
Mısır Fevkalâde Komiseri
Mühür

DH. MUİ. 84 1/47_4
Bâb ı Âlî
Dâhiliye Nezâreti
Şifre Kalemi
78
Gâyet Mahremdir.
Adana Vilâyeti’nden Alınan Şifredir
C[evâb ı] 30 Mart [1]326. Kâhire’de Ermeni Cem´iyet i Hafiyyesi tarafından İtalya’dan mübâya´a edilmiş olan sekiz bin aded tüfengin vilâyet i âcizîye idhâl edileceği hakkındaki Mısır Fevkalâde Komiserliği’nin istihbârâtı âcizlerine idâre i sâbıka mu´âmelâtını hatırlatmakdadır. Böyle bir mes`ele i mühimmeyi istihbâr etmiş olan komiserlik der akab bu cem´iyet i hafiyyenin tarz ve maksad ı teşekkülü, gâye i âmâli, tüfenklerin mahall i iştirâsı ve sâiresi hakkında arîz ve amîk tahkîkât icrâsına teşebbüs etmeli ve bütün bu teferru´ât ile berâber nezâret i aliyyelerine arz ı ma´lûmât eylemeli idi. Teblîğât ı aliyyeleri taraf ı âcizîden dahi der akab mülhakâta ta´mîm olunsa idi hiç şübhe yok ki dâimâ şübhe damarları gâlib olan İslâm unsuru yeniden kuşkulanmağa, geçen sene vilâyeti şûre zâra çeviren vak´a i hûnînin az müddet sonra diğer bir safhasının daha tekevvününü mûcib sû i tefehhümlere düşmeğe başlayacak idi. Hâricdeki vesâ`it i istiksâ`iyyemiz bu derece gayr ı muntazam ve dikkatsiz olacak olurlarsa bunun dâhilen tevlîd edeceği mehâzîr i idâre cidden mûcib i endîşe bir dereceye varır. Âcizleri bu kerre vilâyet polis müdürünü li maslahatin Beyrut’a göndermek vesîlesiyle Mısır’a gönderiyorum. Bu madde hakkında komiser paşa ile görüşerek tahkîkât ı hafiyye ve mahsûsa icrâ edecekdir. Netîce i tedkîkâta göre ittihâz ı tedâbîre tevessül olunarak keyfiyek mufassal bir rapor ile zât ı nezâret penâhîlerine arz olunacakdır. Binâ`enaleyh bu gibi husûsâta sarf olunmak üzere şimdilik on bin kuruş kadar tahsîsât ı hafiyye irsâli ma´rûzdur.
1 Nisan [1]326
Vâli
Cemâl

Özet

İtalya’dan Ermeni Cemiyet-i Hafiyesi marifetiyle alınan silahların Adana’ya idhal edileceği haber alındığından, bu konuda tedbir alınması ve bu iş için gerekli meblağın tesviyesi.

1328.R.06

DH. MUİ. 84-1/47

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-85

Şubat 22, 2007

947_1
DH. MUİ. 71/68 13
Bâb ı Âlî
Dâhiliye Nezâreti
Şifre Kalemi
Van Vilâyetinden Gelen Şifre
Savcbulak’ca maksad ve mikdarları gayr ı ma‘lûm bir cem‘iyyet teşekkül ettiği ve sa‘yü’l memâlik ile Ermeni fedâyilerinden olub İran Polis Nezâreti’nde bulunan Eypem? nâm kimsenin cem i gafîr ile Hoy’a gelerek Nevruz’dan sonra Rumiye’ye geçecekleri Maragalı Hacı Hamid Han tarafından Rumiye vâlisine yazılan bir telgrafnâmede külliyetli bir cem‘iyyetle Rumiye’ye gelib ora ve havâlîsince tesviyesi elzem işlerin fasl edileceğini bildirdiğini ve fesâd cem‘iyyetlerinin günden güne tezâyüd eylediği ve şimdiden tedâbîr i lâzime ittihâzıyle kendilerinin mes’ûl tutulmamasını müş‘ir ashâb ı nâmûs ve kaymakam vekîlinden alınan telgraf Hakkari Mutasarrıflığı’ndan el yevm bildirilmektedir. Nevâhî i cedîdede iki tabur askerimizle üç yüze karîb jandarma neferi bulunmakta olduğundan oralarca tahaddüs edebilecek fenalığın önünün alınmasına kuvvet kâfî isede gerek Şino? ve gerek Çehrek? Kaymakâmlıkları vekâletle idâre olunmakta ve bunlar ise kendilerine tevdi‘ olunan vezâ’if i mühimmeyi hakkıyla îfâya muktedir olmadıkları ma‘lûm olmağla berâber yerlerine gönderilecek vilâyette ma‘e’t te’essüf kimse bulunmadığından nâ çâr bunlarla idâre i maslahat edilmektedir. Seldose’yede hiçbir kimse gönderilmedi. Nezârette müteşekkil komisyonun ikmâl i vazîfesi imtidâd edecek ise müddet i medîde havâlî yi mezkûrenin böyle idâresiz kalması birçok mazarrat ve mahzûrâtı dâ‘î olacağından hiç olmazsa sûret i muvakkatede tam ma‘âş i‘tâsıyla birer kâymakâm vekîli ta‘yînine ve kâymakâmların zâbitân ı askeriyeden intihâbına me’zûniyyet i‘tâsı ilcâ yı maslahatla tekrar ma‘rûzdur fermân
Fî 14 Mart sene [1]326 vürûdu 16
Vâlî
Bekir

DH. MUİ. 71/68 12
Dâhiliye Nezâreti
Muhâberât i Umûmiyye Dâ’iresi
Şû‘be 2
Târîh i Tesvîd:18 Mart sene [1]326
Mahremâne
Harbiye Nezâret i Celîlesine
Savcbulak cihetlerince ahâlîyi ifsâd için ba‘zı cem‘iyyetler teşekkül ederek tesvîlâttan hâlî kalmamış oldukları Hakkari Mutasarrıflığı’nın iş‘ârâtından anlaşıldığından ve nevâhî i cedîdede iki tabur asâkir i şâhâne ile üç yüze karîb jandarma neferi mevcûd olmasıyla oralarca tahaddüs edebilecek fenalığın izâlesi mümkün olabiliyor ise de gerek Şino ve gerek Çehrik Kâymakâmlıkları müddet i medîde vekâletle idâre olunmakta ve bunlar ise kendilerine tevdî‘ edilen vezâ’if i mühimmeyi hakkıyla îfâya muktedir olmamakla berâber dâhil i vilâyette yerlerine gönderilebilecek evsâfı hâ’iz kimse olmamasına binâ’en nâ çâr bunlar ile idâre i maslahata çalışılmakta olduğundan bahsle havâlî i mezkûrenin böyle idâresiz ellerde bırakılmasından ise sûret i muvakkatede olsun birer kâymakâm ta‘yînine ve kâymakâmların zâbitân ı askeriyeden intihâblarına me’zûniyyet i‘tâsı lüzûmu Van Vilâyeti’nden bâ telgrafnâme bildirilmiştir. Nevâhî i cedîdenin nerelerinde ne sûretle teşkîlât icrâsı münâsib olacağının tedkîk ve ta‘yîni zımnında Meclis i Mahsûs ı Vükelâ kararıyla Nezâret i âcîzi dâ’iresinde bir komisyon ı mahsûs teşkîl olunarak tedkîkât icrâ edilmekte bulunmuş ise de komisyonun ikmâl i tedkîkâtı az çok zamâna mütevakkıf bulunduğu gibi zâten sene i hâliye bütçesi tasdîke iktirân etmedikce sarfiyât icrâsıda kâbil olamayacağına ve ma‘a hazâ vilâyet i müşârun ileyhâca tasvîr der miyân olunduğu cihetle o havâlînin tûl müddet iktidarsız ellerde bırakılmasıda rehîn i cevâz olamayacağına nazaran ber minvâl i muharrer komisyonca icrâ edilmekte olan tedkîkât ve müzâkerâtın netîcesine göre teşkîlât ı mukteziyenin icrâsına tevessül edilmek ve iktidâr ve reviyyet ve hüsn i idâreleri görüldüğü hâlde bi’l âhire asâletleride icrâ olunmak üzerede şimdilik Seldos Çehrik ve Şino kazâlarına ahvâl i mahalliye ve emzice i ahâlîye vâkıf ve hüsn i hâl ve iktidârları mücerreb ümerâ ve zâbitân ı askeriyyeden münâsib zevâtın ta‘yînleri zımnında iktizâ ı hâlîn îfâ ve inbâsı mütevakkıf ı himem i âliyye i nezâret penâhîleridir ol bâbda

Özet

Van vilayeti Seldos, Çehrik ve Şino kazalarına zabitan tayini. Savçbulak’ta gizli cemiyet teşkil eden Ermenilere karşı tedbir alınması.

1328.R.25

DH. MUİ. 71/68

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-84

Şubat 22, 2007

946_1
DH. MUİ. 71/23 1
Bâb ı Âlî
Dâhiliye Nezâreti
Şifre Kalemi
Ma‘mûretü’l azîz Vilâyetinden Alınan Şifre Hallidir
Harput kasabasında çıkan Yeprad risâle i nîmisinde bir zamândan beri tahrîk efkârı mûcib şeyler yazılıyor. Vukû‘ bulan ihtirâta cevâben bunlar İstanbul gazetelerinin mündericâtına nisbetle bir şey değildir deniliyor. Oralara karışmadığımı ve kendilerini mahkemeye vereceğimi kat‘iyyen ihtâr eylemiş isemde İstanbul’daki Ermeni matbû‘âtının mündericâtı hakkındaki rivâyetleri sahîh ise taşra Ermenilerini ittihâda değil bi’l akis ihtilâle sevk edeceğini arz eylerim fermân.
Fî 18 Şubat sene [1]325
Vâli
Mehmed Ali

DH. MUİ. 71/23 2
Dâhiliye Nezâreti
Muhâberât ı Umûmiyye Dâ’iresi
Kaleme Vürûdu Târîhi: 20 Şubat sene [1]325
Şifre
Ma‘mûretü’l azîz Vilâyetine
C[evâb ı] 18 Şubat sene [1]325 Yeprad gazetesinin Dersa‘âdet Ermeni gazeteleri mündericâtını nümûne i imtisâl ad etmesi doğru olamayacağından matbû‘ât ı kânûni hilâfında neşriyâtta bulunulduğu hâlde bunların hakkında ahkâm ı kânûniyyenin tatbîki lâzım gelir.

Özet

Harput’ta Yeprad isimli Ermeni gazetesinin Matbuat Kanunu’na aykırı yayın yapmasından dolayı hakkında kanunun uygulanması.

1328.S.23

DH. MUİ. 71/23

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-83

Şubat 22, 2007

941_1
DH. KMS. 66 1/49_4
Bâb ı Âlî
Dâhiliye Nezâreti
Şifre Kalemi
Diyarbakır Vilâyetinden vârid olan şifre hallidir
C[evâb ı] 2 Şubat sene [1]325. Muş Komiseri Agob Efendiye mektub gönderen akrabasından değil mektep arkadaşlarından veTaşnaksütyûn mensûbîninden olup üç hafta akdem böyle bir şey işitmiş ve yazmış ise elinde vesîka olmadığını ve el yevm bu rivâyetlerin zâ’il bulunduğunu ve bunu kimlerden işittiğini söylemesi teklîf olunduğu halde şahıs ta‘yîn edemiyeceğini ifâde eylediği ve bundan birbuçuk mâh evvel Taşnaksütyûn kâtibi Ohan dahi Hamîdiye nâmıyla bir kulübün teşekkülünü haber vermiş ve İttihat ve Terakkî’ye mensûb ba‘zı kimselerin de dühûlünü iddi‘â etmiş ise de ihbârını te’yîd edecek bir vesîka getiremediği ve o nâm tahtında bir aks i amel ceryânı vâkî‘ olamıyacağı ve bunun Ermenilerin eşrâfa olan eski kinlerinden münba‘is ber mu‘tâd iftirâlarından bulunduğuna vukû‘at ı rûz merre ile zan hâsıl olduğu Silvan Kaymakamlığı’ndan alınan cevablarda gösterilmiştir ve iş‘âr ı mahallî nefsü’l emirde muvâfık görünmekte olup 27 Kânûn ı Sâni sene [1]325 şifre ile de arz olunduğu üzre bir aralık buralarda o kabîl müretteb şâyi‘alar çıkarılmasıyla berâber ta‘mîk ve menâbi‘i ehemmiyetle taharrî ve ta‘kîb edilmesi üzerine arkası kesildi. Esâsen vilâyetin hiçbir cihetinde hafî cemiyet yoktur. Mevcut olanlar da cemiyetler kânûnuna tatbîk i hareket ettirilmiştir. Yalnız Taşnaksütyûn ve Hınçak cemiyetleri bidâyeten merkez i umûmîden ta‘lîmât almadıklarını bahâne bi’l âhire cemiyetlerini büsbütün inkâr ettiler. Zâhiren dağıttılar. Hafiyyen ictimâ‘ada zâbıtaca meydan verilmeyeceği lehü’l hamd müstakar olan sükûn ve asâyişe karşı ister cemiyetler kulübler arasında bir ihtilafdan münba‘is ister esbâb ı sâ’ireden hâdis olsun tasnî‘ ve îkâ‘ edilmek istenilen harekât ı mümâselenin sûret i kat‘iyyede önü alınması 578, 580, 581 numaralı şifrelerdeki ma‘rûzâta temâs eden ahvâlden olmakla fermân.
Fî 6 Şubat sene [1]325
Vâli
Galib

DH. KMS. 66 1/49_5
Bâb ı Âlî
Dâhiliye Nezâreti
Şifre Kalemi
Diyarbakır Vilâyetinden alınan şifre telgrafnâme sûretidir.
Gûyâ Hristiyanlara ta‘arruz vukû‘bulacağına dâ’ir Diyarbakır’da Ermeni İnâs Mektebinde ve iki gün sonra da merkeze merbût Beşîrî Kazâsı Ermenileri miyânında bir şâyi‘â çıkarılmış ve ehemmiyetle ta‘mîk edilmekte olan menşe’ ve menba‘ı tezâhür etmemiş ise de ya silah ticâretiyle müşteğil ba‘zı Ermeni komisyoncuların kesîru’l vukû‘ olduğu üzre erbâb ı şekâveti ğâlî fiyatlarla silah mübâyâ‘asına sevketmek veyâhud beyne’l anâsır ilkâ yı nifak maksadıyla bir iki bedbin tarafından tasnî‘ edilmiş bulunmak ihtimallerine müntehî olan bu gibi ürcûfelere nazar ı bî kaydî ile bakılamıyacağından mütecâsirlerinin behemahâl zâhire çıkarılması için îcâb edenlere şiddetle vasâyâ îfâ edildiği gibi lehü’l hamd merkez ve mülhakâtta emn ü âsâyiş ber kemâl ve sunûf ı ahâlî hissiyât ı milliye i Osmâniyyenin te‘âlîsi husûsunda müttehıdü’l âmâl olarak bugibi türrehâtı işâ‘aya cür’et edenlerin hemân en ağır cezâlara çarptırılacağını ve vesâyâ yı münâsibe i sâ’iriyi hâvî i‘lânnâmeler ta‘lîkıylada efkâr ı umûmiyye tatmîn ve te’mîn edildiği berâ yı ma‘lûmât ma‘rûzdur.
Fî 27 Kânûn ı Sâni sene [1]325
Vâli
Galib

Özet

Silvan’da mukim Akrayas tarafından Muş Komiseri Agop’a yazılan bir mektupta Abdulhamid’in tahrikiyle her tarafta irtica faliyetlerine girişildiği yolundaki iddiasının asılsız olduğu. Hıristiyanlara saldırı olacağına dair çıkarılan iddiaların Ermeni silah tacirlerinin işi olduğu.

1328.S.14

DH. MUİ. 66-1/49

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-82

Şubat 22, 2007

938_1
DH. MUİ. 60/6_1
Dâhiliye Nezâreti
Muhâberât ı Umûmiyye Dâ’iresi
Şu‘be: 2
Tarih: 17 Kânûn ı Sâni sene [1]325
Mahremâne
Emniyet i Umûmiyye Müdüriyet i Behiyyesine
Rusya teb‘asından olup Dersa‘âdet’de mukîm bulunan Kiğork Simonyanez nâmındaki bir Ermeninin Osmanlı Ordusuna müte‘allık bazı evrâk ı hafiyyeyi Rus Hükûmetine satmak için Tiflis’e gittiği ve evrâk ı mezkûrenin neden ibâret olduğunu ve bu bâbda i‘tâ yı ma‘lûmât eden şahsın evrâk ı mezkûreyi mikdârını ta‘yîn eylediği bir meblağ mukâbilinde merkûm Ermeniden satın alabileceğini va‘d ettiği gibi yine Dersa‘âdet’de Üsküdar veya Kadıköy’ünde bir mektep müdürü bulunan Espandaryanez isminde bir Ermeni dahi câsuslukla iştiğâl eylemekte olup bu şahsın birâderlerinden birinin de Tiflis’de Nudar Nâmıyla bir gazete çıkarmakda bulunduğunu mutazammın Tiflis Başşehbenderliği’nden vürûd edip Hâriciye Nezâret i celîlesinden bâ tezkire tevdî‘ olunan tahrîrâtın tercümesi leffen irsâl kılındığından mündericâtına göre sûret i mahremânede ehemmiyetle tahkîkât ı mukteziye bi’l icrâ mes’elenin derece i sübûta îsâline medâr olacak delâ’il ve emârâtın cem‘ ve istihsâliyle netîcesinin serî‘an inbâsı ve melfûfunun da iâdesi mütemennâdır efendim.

DH. MUİ. 60/6_2
Bâb ı Âlî
Nezâret i Hâriciyye
Umûr ı Siyâsiyye Müdüriyyet i Umûmiyyesi
Devâ’ir ve Vilâyât Kalemi
Aded
894
Mahremâne
Hulâsa: Tiflis’e giden bir Ermeni câsus hakkında
Melfûf: 1
Dâhiliye Nezâret i Aliyyesine
Se‘âdetlü efendim hazretleri
Rusya teb‘asından olup Dersa‘âdet’de mukîm bulunan “Kiğork Simonyanez” nâmında bir Ermeninin Osmanlı Ordusuna müte‘allık bazı evrâk ı hafiyyeyi Rus Hükûmetine satmak üzre Tiflis’e geldiğini ve evrâk ı mezkûrenin neden ibâret olduğunu ve bu bâbda ma‘lûmât i‘tâ eden şahsın evrâk ı mezkûreyi mikdârını ta‘yîn etmediği bir meblağ mukâbilinde merkûm Ermeniden satın alabileceğini va‘d eylediği gibi kezâlik Dersa‘âdet’de Üsküdar yahud Kadıköyünde bir mektep müdürü bulunan “Espandaryanez” isminde bir Ermeni dahi câsuslukla iştiğâl eylemekte olup bu şahsın birâderlerinden biri Tiflis’de Nudar nâmıyla bir gazete çıkarmakda idüğünü müş‘ir Tiflis Başşehbenderliği’nden alınan tahrîrâtın tercümesi matviyyen taraf ı âlî i nezâretpenâhîlerine irsâl kılınmışdır. Îfâ yı îcâbı menût ı himem i vâlâ yı nezâretpenâhîleridir. Emr ü irâde efendim hazretlerinindir.
Fî 15 Muharrem sene 1328 ve
Fî 14 Kânûn ı Sânî sene 1325
Hâriciye Nâzırı
İmzâ

Özet

Osmanlı aleyhine casusluk yapan bazı Rus Ermenilerinin faaliyetleri.

1328.M.19

DH. MUİ. 60/6

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-81

Şubat 22, 2007

937_1
DH. MUİ. 55 1/54_2
Van Vilâyeti
Mektûbi Kalemi
Fezleke Sûretidir
Kazâ dâhilinde hiçbir kimsenin mâlına canına ırz ve nâmûsuna hiçbir taraftan ta‘arruz ve tecâvüz sebkat etmediği ve meydanda ednâ bir esbâb ı maddiye vuku‘ bulmadığı bir sırada Ahtamar Manastırı’nın kâtib i husûsisi Van’ın Keşîşoğlu karyesi ahâlisinden Osyeb’in köylerde ve şurada burada dolaşarak güya Kürdlerin ahâlî yi hıristiyaniyyenin karı ve kızlarını ta‘kîb ettiklerini ve Kürdlerin silâhlanarak hıristiyanlara ta‘arruz fikriyle dolaşmakta olduklarını ve kendisinin kasabaya yirmi dakika mesâfede kâ’in Baklakâr Gediği’nden geçerken bir takım Kürdlerin üzerine hücûmla kendisini kovaladıklarını ve iş bu Kürdlerin yolları kat‘ eylediklerinden ahâlînin âmed ü şüd edemediklerini işâ‘a ile efkâr ı umûmiyyede teşettüt ve buhrân husûlüne ve binâen aleyh iki millet arasında bir fesâd îkâ‘ına sa‘y ettiği nazar ı dikkati celb etmesi hasebiyle üzeri taharri edildikte zuhûr eden evrâk miyânında Taşnaksütyun Fırkası’nın Van Merkez Komitesi Müzâkerât Meclisi’ne â’id husûsi bir ta‘lîmât ile tazyîât ve işâ‘ât ı vâkı‘ayı hâkî Meclis i Meb‘ûsân Riyâseti’ne Van’da Viramyan Katogikos Vekâleti’nden Havasor ahâlîsi tarafından bir takım şikâyet nâmeler görülmüş ve Viramyan’a çekilen telgrafnâme me’âlinden makâm ı vilâyet penâhiyede bir telgraf keşîde kılındığı anlaşılmıştır. Taşnaksütyun Fırkası’nın Van Merkez Komitesi’ne â’id husûsi ta‘lîmâtın nüsha i mütercemesinden anlaşıldığına göre mezkûr komite 1 Nisan’dan 4 Nisan [1]325 târîhine kadar Van’da mahall i mahsûslarında ictimâ‘ ve mukarrerât ı vâki‘a miyânında “Fa‘âliyet i İhtilâliyyenin Elzemiyetini” kabul ederek bi’l umûm ahâlî yi hıristiyaniyyenin silâhlandırılmasını ve muhârebe için cesâret hâsıl etmek üzere propaganda yapılmasını ve ahâlînin fırkanın taht ı nezâretinde ceryân eden silâh ahz ve i‘tâsından istifâde etmesini ve ta‘lîmler icrâsını ve kendilerince müretteb dâ’irelerde kılavuz demek olan husûsi adamlar tedârik edilmesini teklîf etmiştir. Vilâyete ve Meclis i Meb‘ûsân’a çekilen telgrafnâmelerde muharrer mahalli ve milli karakollar teşkîli mutâlebâtıda iş bu ta‘lîmâtın cümle i ahkâmından olduğu anlaşılmıştır.
Her ne kadar iş bu ta‘lîmât ve mukarrerât ı vâki‘a kâbil i te’vîl bir sûrette yazılmış ise de teşebbüsât ı vâki‘anın tamâmî i husûli takdirinde ufak bir entirika ile mülk ve millet için ne derecede netâyic i vahîmme tevlîd edebileceği ve bâ husûs ahâlînin cehâleti bu netâyici tesrî‘ ederek henüz râbıta i muhabbet lâyıkıyle te’sis etmeyen dâhil i vilâyette Kürd ve Ermeni iki millet arasında bir kıtâl i azîme bâ‘is olacağı ednâ bir mülâhaza ile anlaşılıyor.
Ta‘lîmatta Kafkasya’da yapılan tecrübelerden bahs edilmesine nazaran Aram ve İşhan’ında mezkûr komiteye dâhil bulundukları ve bunların ef‘âl i sâbıkalarınında delâletiyle dâhil i memlekette yine bir fesâd îkâ‘ına çalıştıkları anlaşılmaktadır.
Binâen aleyh merkûm Osyeb’in kâzibeside iş bu ta‘lîmât ve komitenin i‘timâdnâmelerine nazaran kendisininde komiteye mensûb olub müfteriyât ve şâyi‘ât ı kâzibeside iş bu ta‘lîmâtın fikr i ihtilâle müstenid ahkâmını hayyiz i husûle getirmek fikriyle vâki‘ olduğunu isbât etmektedir. İhtimâlki bu bâbda ta‘limât ı hafiyede almıştır.

Merkûm Osyeb katogikos vekilinin safvet i hâlinden istifâde ederek zâten katogikos vekîli dahî Aris? rahibin âkıbetinden aldığı ders tehdîd netîcesinde komitenin ve komitenin kâtib nâmıyle manastırda vekîli ve hâdim i icrââtı bulunan merkûm Osyeb’le yine komite mensûblarından mu‘allim nâmıyla bulundurulan Rusyalı Yeprim ve Horgümlü? Dikran’ın herbir âmâllerine tabi‘yyet mecbûriyetinde olduğundan Meclis i Umûmi i Milli nâmıyla hem efkârlarından mürekkeb meclisin şehr i hâlin dört ve beşinci günü vuku‘ bulan davet üzerine hükümete ve hiç olmzsa on beş dakika ba‘id mesâfede bulunan karakola ma‘lûmât verilmeyerek Ahtamar’da ictimâ‘ ederek meydanda hiçbir esbâb ı mâddiye olmadığı hâlde merkûm Osyeb’in ihtimâlki komiteden aldığı emr üzerine ve her hâlde komitenin âmâline muvâfık olarak tertîb ettiği bir telgrafnâmeyi katogikos vekîline keşîde ettirmiştir.
Çekilen telgrafnâmenin köylüler tarafından meclise verilen bir takım evrâk üzerine ceryân eden müzâkere netîcesinde verilen karara binâen keşîde kılındığı der miyân edilmekte ise de bu yolda a‘zâlar tarafından mumzâ bir karar olmaması ve hatta telgrafnâmenin ba‘zı a‘zâların vürûdundan akdem yazılması ve a‘zâlardan bir kısmının ve hatta katogikos vekîlinin bile telgrafnâme muhteviyâtına tamamen vâkıf olmamaları ve emn ü âsâyiş i mahalliye hakkında meclise verildiği iddi‘â edilen müsted‘iyât ve raporlarının i‘tâsından imtinâ‘ edilmesi bunun sırf komitenin tervîc i makâsıdı zımnında yazılmış ve mürettib bir telgraf olduğu te’yîd etmekte ve a‘zâların celbide çekilen telgrafnâmeye tehyi’e i vukû‘ât için köylerde ilkâât ı fesâdiyyede bulunmak üzere tenbihât için olduğunu göstermekte ve şehr i hâlin sekizinci Cum‘a gününden i‘tibâren bilâ sebeb mektebin ta‘tîlide ahâlîyi teheyyüc maksadını mübteni olduğundan fikr i fesâdlarını te‘yîd etmektedir.
Müdde‘iyât ı vâki‘alarına gelince:
Evvelâ kazâda emn ü âsâyişin mefkûd olduğunu ve bir takım kimselerin i‘âde i istibdâda sa‘y ettiklerini iddi‘â etmektedirler. Bunu en celî delâ’il i butlânı şimdiye kadar kendilerinden başka hiçbir ferdin hiçbir nümâyişde bulunmaması ve her tarafta sükûn ve huzûrun devamı ve hiçbir kimsenin hiçbir taraftan mutazarrır olduğuna dâ’ir hükümete mürâca‘at etmemesi ve hükümetinde bu yolda bir istihbârâtta bulunmamasıdır. Kendileri dahî davâlarına hiçbir delâ’il i mâddiye göstermediklerine nazaran bu fikr i fâsidin sırf kendilerinde olduğunu irâ’e etmektedir.
Sâniyen Kürdlerin teb‘a i hıristiyaniyyenin karı ve kızlarını ta‘arruzâtta bulunduklarını iddi‘â etmektedirler.
Kezâlik bu yolda dahî hükümete bir mürâca‘at sebkat etmemişdir. Kendileri Pakan karyesinde karı ve kızların bu yolda bir ta‘arruza ma‘rûz kaldıklarını ifâde etmekte iselerde karye i mezkûre hey’et i ihtiyâriyesinin evrâk ı tahkîkiyye miyânındaki ifâdelerine nazaran bunun gayr ı vâki‘ olduğu ve yalnız Pakan karyesinin karıları dağda pancar toplarken beş altı dane Kürd gördüklerini ve bunların karılara kavlen bile bir ta‘arruzda bir harf ı endâzlıkta bulunmadıklarını beyân etmektedirler. Bu ise kâle bile alınacak bir ma‘nâyı hâ’iz değildir. Çünkü böyle mevsim i sayfda yollarda dağlarda adam bulunması bir ma‘na i ta‘arruza delâlet etmez.
Sâlisen Ahtamar’ın kâtibi Ösyeb kendisini Baklakâr Gediği’nde beş altı dane Kürd’ün kovaladıklarını ve bu adamların yolu kat‘ ettiklerinden ahâlînin korkularından âmed ü şüd edemediklerini der miyân etmektedir.

Tahkîkât ı vâkı‘a ile kendisinin irâ‘e ettiği şâhidin şehâdetiyle bununda tasnî‘ ve iftirâ olduğu sâbit olmuştur ve hergün kazânın en uzâk noktalarından yüzlerce yolcu geldiği hâlde bir kimsenin bir şikâyette bulunmaması bir ta‘arruza hedef olmaması bununda tasnî‘ olduğuna diğer bir delildir. Hâsılı merkûm Osyeb’in ve Taşnaksütyun Fırkası’nın (Van Merkez Komitesi Müzâkerât Meclisi) a‘zâlarının islâm ve hıristiyan arasında bir fesâd îkâ‘ına sa‘y ettikleri elde edilen ta‘lîmâtın nüsha i mütercemesindeki mevâdd ı muzırranın delâletinden ve bundan başka merkûm Osyeb’in ta‘lîmâtın madde i mahsûsasında muharrer fikr i ihtilâli hayyiz i husûle isâle çalıştığı bi’z zât karyelerde ve şurada burada dolaşarak islâm ve hıristiyan ahâlînin efkârını teheyyüc edecek sûrette tazyî‘ât ve müfteriyâtın beyne’l ahâlî neşrîne teşebbüsâtından ve ahz olunan ifâdesinde şâyi‘ât ı kazibesini bir emr i vâki‘ gibi iddi‘â etmesinden ve Havasor ahâlîsi nâmına telgraf tertîbinden ve ilkâât ı vâkı‘asıyla katogikos vekâletinden mevâdd ı mündericesi kat‘iyyen asl ve esâsdan ârî olduğu tahkîkât ı vâkı‘a ile anlaşılan telgrafnâmeye re’yi lâhik olduğunu i‘tirâf etmesinden anlaşılmıştır.
Şehr i hâlin dört ve beşinci günü manastırda ictîmâ‘ eden Meclis i Umûmi i Milli nâmını verdikleri meclis a‘zâlarından ba‘zılarınında mezkûr telgrafnâmenin muhteviyât ı musanna‘a ve kâzibesine re’yleri lâhik olarak efkâr ı âmmeyi teheyyüc ve i‘fâle sa‘y ettikleri anlaşılmaktadır.
Bundan başka mezkûr komite meclislerinin ahâlîyi habs ve tazyîk ederek cebren para aldıkları hükümetçe ma‘lûm isede korkudan hiçbir kimse resmen hükümete mürâca‘at ve ihbâra cesâret edemediğinden ta‘kîbât îfâsı kâbil olamamakta idi. Bu kerre merkûm Osyeb’in ceyb defterinin sahîfe i mersûmesinde sûret i mütercemesinden anlaşıldığına göre dört kişiden cezâ i nakdi tahsîline kıyâm ettiği anlaşılmış ise de bunların kimler olduğu bilinemediğinden bu cihetin ve esbâb ı mûcibesinin ve beyân olunan hey’etin kendisinden istîzâhıyle ahâlîyi tecrîm ve teczîyeye kıyâm edenler hakkındada mecâzât ı kânûniyyenin tertîbi ve bi’l umûm husûsât ı mebsûta hakkında ta‘mîk ve tahkîkât edilerek ta‘kîbât ı kânûniyyenin icrâsı zımnında evrâk ı tahkîkiyyenin asl mahrek ve müşevvik olan komite merkezinin Van’da bulunması hasebiyle Van Merkez Bidâyet Mahkemesi müdde i umûmi mu‘âvinliğine tevdî‘i münâsib ise de icrâ i îcâbı menût ı re’y i vilâyet penâhîleri bulunmuş olmağla ol bâbda.
Fî 7 Cemâzîye’l evvel sene [1]327 ve fî 13 Mayıs sene [1]325
Gevâş Kâymakâmı
Ali Rıza

DH. MUİ. 55 1/54_3
Van Vilâyeti
Mektûbi Kalemi
Gevaş Kâ’immakâmlığının fî 16 Mayıs sene [1]325 Târîhli ve 42 Numaralı Tahrîrâtı Sûretidir
Zâhiren hürriyet i şâhsiye ve hürriyet i efkârdan mahrûm olan katogikos vekâletinin ve hakîkât i hâlde perde arkasından icrâ i san‘at eden ihtilâlcilerin mahsûl i efkârı olan şikâyet nâmenin gönderildiğine dâ’ir şeref vârid olan fî 16 Mayıs sene [1]325 târîh ve kırk numaralı emir nâme i vilâyet penâhîlerinin ariza i cevâbıdır. Hâcı Reşid ile Karçıtatlı? Hâcı Musa Bey ve Hüseyin Ağalar aleyhlerinde sebk eden şikâyet üzerine şimdiye kadar icrâ kılınan tahkîkâtta henüz fi‘ilin sudûruna dâ’ir bir gûnâ ihbârât ve delâ’il i kânûniyyeye dest res olunamadığı ve ikmâl i tahkîkâtta tebeyyün edecek hâle göre netîce i kânûniyyeye râbt edileceği muhâkim i â’idesinden ifâde kılınmıştır. Hâcı Musa Bey’in Gevaş’a vürûdu dahî İstintâk Dâ’iresi’nden istâr kılınan celb müzekkiresi üzerine vuku‘ bulmuş ve burada müddet i ikâmeti esnâsında bir gûnâ sû i hâli meşhûd olmamıştır. Hâcı Musa Bey’in hîn i vürûd ve azîmetinde bir gûnâ şikâyet vukû‘ bulmaması dahî isnâdât ı vâki‘anın bi’l ahire tasnî‘ edilmiş erâcîf olduğunu te’yîd etmektedir. Pakan karyesi kadınlarına vukû‘nu iddi‘â ettikleri ta‘arruz ile manastır kâtibinin bir takım Kürdler tarafından ta‘kîbi sırf efkâr ı umûmiyyeyi tehyîc ve kazâ dâhilinde bir fesâd îkâ‘ı için mürettib bir proğramın îcâbâtından olan yalanlar cümlesinden olarak asl ve esâsı olmadığı 14 Mayıs sene [1]325 ve otuz dokuz numaralı arîza ile mütekaddim evrâk ı tahkîkiyye miyânındaki ifâdât ve evrâk ı müsbite ile sâbittir. Manastır kâtibinin ifâdesinin ahzına değin taht ı nezârette bulundurularak üzerinin taharrîsi esbâbı dahî evrâk ı tahkîkiyye zeylindeki fezlekede sebt ve temhîd edilmiştir. Rumiye Espayerde Cezanda Mameranda vukû‘atı iddi‘â ettikleri ahvâl Rumiye ecnebi memleketi olduğu ve diğerleride değil kazâ vilâyet dâhili bile bulunmadığı cihetle bu bâbdaki ifâdeleri müstağni i ani’l cevâbdır. Kazâ dâhilinde bir kimsenin mâlına canına ırz ve nâmûsuna bir tecâvüz vukû‘una dâ’ir islâm ve hıristiyan hiçbir ferd tarafından bir şikâyet vâki‘ olmaması ve bu kadar buhrânlı gösterdikleri zamânlarda kazânın hiçbir noktasında muhill i emn ü asâyiş ednâ bir hâl tekevvün etmemesi ve kendileri dahî mâddeten hiçbir hâl gösterememeleri ifâdeten vâki‘alırının asl ve esâsdan ârî olduğuna en vâzıh bir delildir. Kendilerinin fikr i fesâda sâ‘î oldukları ve mürâca‘at ve şikâyet i vâki‘aları dahî o fikr i fesâda müstenid mukarrerât ve ta‘lîmât ı hafiyeleri cümlesinden bulunduğu ma‘rûz fezlekenin mütâla‘asından rehîn i vilâyet penâhileri buyurulacağının ve Ermeni milletinin hesâbât ve menâfi‘ini ihlâl eden hükümet mu‘âmelesi değil Ahtamar gibi bir makâm ı rûhâniyyenin hâl ve şânları ma‘lûm bir takım ihtilâlcilere merkez ittihâz edilmesidir ol bâbda.

DH. MUİ. 55 1/54_8
Van Vilâyeti
Mektûbi Kalemi
Aded 39
Dâhiliye Nezâret i Celîlesine
Ma‘rûz ı Çakerleridir
Fî 18 Mayıs sene [1]325 târîhli ve otuz iki numaralı arîza i çakerânem lâhikesidir. Ahtamar Manastırı kâtibinin üzerinde zuhûr eden Van Merkez Taşnak Komitesinin Ermeniü’l i‘bâre ta‘lîmâtı sûret i müstensihasıda leffen takdîm kılındı. Ol bâbda emr ü fermân hazret i men lehü’l emrindir.
Fî 24 Cemâzie’l evvel sene [1]327 ve fî 30 Mayıs sene [1]325
Van Vâlî Vekîli Kumandan Mir livâ Bende
Mühür

DH. MUİ. 55 1/54_13
Vasporagan* Ermeni İhtilâl Komitesi Meclis i Meşvereti’nin Müzâkerât Fezlekesidir:
Van Ermeni İhtilâl Komitesinin davetiyle Nisan’ın birinden dördüne kadar ictimâ‘ eden meclis i meşveret şu‘be hey’etlerinin raporlarını kırâ’at ve azâların beyânâtını istimâ‘ eyledikten sonra âtîde muharrer mesâ’il hakkında mukarrerâtta bulunarak iş bu mukarrerâtı Vasporagan Komitesi’nin bi’l cümle şu‘be hey’etlerine beyân eder.
Müzekerât Jurnalinde Münderic Mevâd
1 Şifâhî ve tahrîri proraganda ne gibi vesâ’it ile ileri getirmek iktizâ ediyor?
2 Komite tarafından neşr olunan risâ’il ve cerâ’id
3 Muhâfaza i nefs kâziyyesini ne gibi esâslar üzerine vaz‘ etmek lâzımdır?
4 Teşkîlât ı idârenin tecdîdi.
5 Ermeni İhtilâl Komitesi’nin Beşinci Meclis i Umûmiyyesi’ne iştirâk ve Mecâlis i İdâre’nin tahdîd i selâhiyyeti.
1
Meclis propagand hakkında i‘tâ olunan tahrîri ve şifâhî beyânâtı bi’t tedkîk ve’l müzâkere âtîdeki fezlekeyi tanzîm eyledi.
1 Komite fa‘âliyetinin terakkîsi için en mü’essir çârenin şifâhî ve tahrîri propagand olduğu.
2 Her ne kadar propagand dâ’ire i idâremiz dâhilinde başlanmış ve oldukca mütevessi‘ bir hâlde devam etmekte ise de bâzı esbâb ı siyâsiye ve sâ’ireden ve muktedir a‘zâların kılletinden dolayı bi’t tab‘ netîce i matlûbe istihsâl olunamadığından bu bâbda ciddi esâslar vaz‘ı teklîf olunur:
Birinci: Hata ve sû i tefhimden kurtarmak için şifâhî propagandın bir usûl i sâlimeye “sistematik” rabt ve tahvîli. Propagand dâ’iresi dâhilinde komitecilik müsâbakâsı ve fırkaların propagand rüfekâ idâreleri tahtında teşkîl olunması.
İkinci: Mu‘ayyen bir usûl ile şehir ve vilâyetlerde kütübhâneler te’sîs ve teşkîl etmek.
Üçüncü: Mekâtibe ve umûr ı tedrîsiyyeye kuvvet vermek “ehemmiyet vermek” mümkün mertebe mu‘âvenâtta bulunmak ve vesâ’it i mâddiye tedârik etmek (ihtirâ‘)ve emr i tedrîs ihzâr olunan mu‘allimlere teslîm etmek.
Dördüncü: Aleni sistematik derslere ve mesâ‘il i hâzıranın aksi endâz olduğu mitinglere kuvvet vermek
Beşinci: Propagandanın herekâtını komitenin harekâtına tatbîk ve tevfîk etmek.
Altıncı: Mesâ’il i câriyenin dakîkasını rüfekâmıza ve ale’l umûm gayret pervâne efhâm için uçurtmalarla ma‘lûmât vermek

Yedinci: Bir kâ‘ide i mutarride ile komitenin esâslarını umûma teşmîl etmek (ortaya koymak). Komitenin politikasına, idâre i milliye ve “demokrasi” esâslarına ve mesâ’il i câriyeye â’id olmak üzere nîm resmî bir “organ”a mâlik olmak.
Sekizinci: Şifâhî ve tahrîri propaganda îfâ i vezâ’ifde, komite felsefe i târîhiyye nazariyelerini ahâlînin i‘tikâdât ve rivâyât ı mukaddesesine tevfîk ederek ahâlînin hissiyât ve i‘tikâdını cerîha dâr etmemelidir.
2
(Taşnaksütyun a‘zâlarının ve Taşnaksütyun mesleğinde bulunan gazetelerin neşriyâtı ve fırkaların ittihâd nokta i nazarından vaz‘iyyetleri) hakkındaki beyânât istimâ‘ edildikten ve bir takım münâkaşâttan sonra âtîdeki kararlar ve mütâla‘ât serd ediliyor.
1 Gazeteler, ale’l umûm mahalli propaganda umûruna nâfi‘ olmağla berâber teşkilâta dâ’ir teşebbüsât ve fâ‘aliyyet “iş üzerinde bulunanlar” hakkında gayr ı müsâ‘id bir vaz‘iyyet aldıkları
2 Mezkûr gazetelerin müstakil muharrirleri propaganda aleyhine gâfilâne gammâzlıklara meydan vermiş oldukları.
3 Bu gibi neşriyât mu‘ârızlarımızın yedinde, komitemize karşı silâh makâmında olduğu.
4 Bir takım karanlık kuvvetler, gizlice cür’et alarak muhâbirlik nâmı tahtında bir takım teşebbüsâtımızı veyâ rüfekâmızı imhâya vâsıta oldukları.
5 Ekseriyâ mesâ’il i ciddiye ile meşgûl olacaklarına şahsiyyât ile uğraştıkları.
Mülâhazât ı mesrûdeden nâşî cem‘iyyet “hürriyet i kelâm ve matbû‘ât” esâsını kabul ile berâber gazete neşreden arkadaşlara teklîf ederki, komitenin teşebbüsâtında Taşnakcagan ve şahsî hürriyetlerini muhâfaza etmekle berâber âtîde muharrer ahvâlden tevkî tevakkî edilmek lâzımdır.
1 Hükümet ve ahâlî huzûrunda fesâdı mûcib mes’elelere asla yanaşmamak.
2 Propagand aleyhinde dolayısıyla gammâzlıklara meydan vermemek için bâ‘zı teşebbüsâta â’id muhâberâtı fevke’l âde tedkîk eylemek ve sıhhatı hakkında tetebbu‘âtta bulunmak.
3 Şahsiyât ile uğraşmaktan ve inkisâr ı kalbi vaz‘iyyeti mûcib ahvâlin tevlîdine ve komite rüfekâsını yek diğeriyle bozuşmaya bâdî kâffe i ahvâlden tevakkî eylemek.
4 Şayân ı tedkîk ve ehemmiyet olan efkâr ve mutâla‘ât yalnız Taşnakcagan mecâlisi dâhilinde kalmak lâzım gelir. Meclis i meşveret, genç a‘zâların bu mes’elenin ehemmiyetini takdir ve idrâk ederek bundan böyle mütayakkızâne davranacaklarından ümidvardır.
Komite, husûsât ı mesrûdeyi ber taraf etmeğe ve aksi takdirde teşkîlât ı dâhiliyye kânûnu mûcebince bu kabîl a‘zâyı mes’ûl tutmağa, vazîfedârdır.
3
Meclis, teşkîlât ictimâ‘ idâre ve muhâfaza i nefs husûslarına dâ’ir verilmiş olan kararları nazar ı tedkîkden imrâr ettikden sonra âtîde muharrer mülâhazât ile iştigâl eyledi.
1 Diğer ihtilâl cem‘iyyetleri gibi Taşnakcagan Cem‘iyyeti dahî ihtilâl ve harb teşebbüsâtını elzem ad eder.
2 Bizi ihâta eden kabâ’il câhil ve muta‘assıb olduklarından, dini ve milli mesâ’ilde pek kolaylıkla kendi “ağa”larına ve “kara kuvvetler”in teşviklerine tâbi‘ ve Ermeni ihtilâli aleyhine ve gayret perverâne karşı tahrîk olunurlar.

3 Gerek komite efrâdını ve gerek bi’l umûm ahâlîyi serbestce teslîh etmek elzem olub iş bu maksadın husûlüne muvaffak olmak için başlıca teşebbüsât ticâriye fırkalarının mu‘âvenetinden müstefîd olmaya çalışmak.
4 Komite silâhlanmak husûsunu her şeyden akdem ad ederek komite hâricinde bulunanlarında silâhlanmasına mu‘âvenet etmelidir.
5 Propaganda vâsıtasıyla ahâlînin kalbine hiss i cidâl ilkâ eylemeli ve bu mes’elede umûm komitelerin ihtilâl nazariyelerine muvâfık olarak hareket etmeli.
6 Komite, ta‘lîm ve mümârese ile iştigâl ve silâhını muhârebe i dâhiliyye ve muhâfaza i nefs husûslarında isti‘mâle mecbûrdur.
7 Kılavuzlar vâsıtasıyla ma‘rûf zevâtı elde etmek. Bu gibi zevâtın amele ve işcileri harbe, müdâfa‘a i nefsine ve irticâ‘iyyûn aleyhine kıyâma sevk için en iye vâsıta olacaklarına meclis kâni‘dir.
4
Meclis, teşkîlât ı cedîdeye â’id beyânâtı istimâ‘ ederek âtîdeki fezlekeyi tertîb eyledi. Siyâsi cem‘iyyetleri ve san‘atkârân cem‘iyyetlerini ve köylülerin itimâdını komitenin bir “organ”ı ad etmek. Cem‘iyyetler teşekkül edeceği zamân âtîde muharrer şerâ’it nazar ı dikkate alınmak lâzımdır.
Birinci: Siyâsi ve iktisâdi proğramları tamamiyle kabul eden unsurlar ve amele ve işci sınıfı ve küçük esnâf cem‘iyyete dâhîl olabilirler. Felsefe i târihiyye nazariyemizi tamamıyla kabul eden efrâd a‘zâ i fa‘âlleden olabilirler.
İkinci: Kooperatif cem‘iyyetler, şehirler dâhilinde harb i iktisâdi için en mü’essir çâredir. Bunlar bir taraftan sınıf ı muktesidin fa‘âliyetiyle siyâsi ictimâ‘ları ve husûsât ı sâ’ireyi yek diğerine rabt ederler, diğer taraftanda ahâlîyi müttefiken çalışmaya alıştırırlar.
Üçüncü: Komite, san‘atkârân cem‘iyyetelerini harb i iktisâdînin en iyi vâsıtalarından biri olmak üzere kabul eder. Ve onların teşkîlâtını ve idâresinin tertîbini kendisine vazîfe ad eder. Kafkasya’daki tecârübeden müstefîd olarak meclisimiz esnâf cem‘iyyetlerini bî taraf bir memlekette teşkîl etmeği münâsib ad eder. Ve iş bu cem‘iyyetlerin dâhline kuvvetli propagandalar idhâl etmeğide münâsib görür.
Dördüncü: Köylülerin ittihâdını teşkîlâtımızın en elzem “organ”ı ad etmemiz lâzımdır. İş bu ittihâdlar bî taraf olmayan memâlikde teşekkül etmeli Köylü ittihâd kânûnnâmesi bu gibi ittihâdlara iştirâk mes’elesini evvelce nazar ı te’emmüle alarak ta‘yîn eylemiştir.
5
1 Vasporagan Cem‘iyyeti kendi efrâd ve hey’etlerinin menâfi‘ini nazar ı dikkate alarak diğer komite ve fırkaların meclis i kebîrine iştirâk eder.
2 Umûm fırkaların ittihâz etmiş oldukları meslekde te’sîr i âzîmi olmak için iş bu iştirâk selâhiyyeti elzem ad olunur.
3 Vekâyi‘ i ahîre sebebiyle Vasporagan Cem‘iyyeti’nin mes’ûliyyete dûçâr olub devre i sâbıkdaki mevki‘ i te‘âlîsi haleldâr olduğu
4 Umum rüfekâ ve hey’etlerin şân ve şerefini muhâfazaten komitenin ictimâ‘ ı umûmiyye iştirâk etmek hakkını taleb etmeye selâhiyetdâr olması.

DH. MUİ. 55 1/54_13
Şu‘be Meclislerinin Selâhiyetleri
1 Müfettişlerin hesâbâtını ve icrââtını tedkîk ve bütçelerin tanzîmi
2 Komitelerin umûmi komiteye temâs eden teşebbüsâtlarını tedkîk.
3 İctimâ‘ ı umûminin mukarrerâtına muhâlif olmamak üzere dâ’ire i idârenin cihât ı muhtelifesini ta‘yîn elemek.
4 Komitenin dâ’ire i idâresi dâhilinde husûsi teşebbüsâtta bulunmak.
5 Rüfekâ ve hey’etlere â’id husûsâtı muhâkeme ve tedkîke selâhiyetdâr olmak.
6 Şu‘be meclisleri kendi dâ’ire i idâreleri umûrunu ismâ‘ ve tervîc ettirmek için umûmi ictimâ‘a murahhasalar irsâl eylemek ve kendi dâ’ire i idâresine veyâ teşkîlât ı umûmiyyeye â’id teklîfât ı cedîdede bulunmak. Komitelerle tâlî komitelerin murahhasaları ictimâ‘ ı umûmiyye iştirâke selâhiyetdar olmak. Köylü cem‘iyyetlerinden beher ikiyüz kişiye bir murahhasa ta‘yîniyle iş bu murahhasaların meclis i umûmiyye iştirâke selâhiyetleri olmak.

Özet

Gevaş Kazası Ahtamar Manastırı Katibi Osyeb’in üzerinde bulunan Van Merkez Taşnak Komitesi Talimatı’nın Ermenice aslının istenerek terceme edilmesi. Katib Osyeb’in mahkeme neticesinde beraatı. İhtilal Komitesi’nin faaliyeti ve çalışma talimatı.

1328.M.14

DH. MUİ. 55-1/54

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-80

Şubat 22, 2007

929_1
DH. MUİ, 43-1/20_2
Harbiye Nezâreti
Muhâkemât Dâ’iresi
568
Hulâsa: Haçin Ermeni Murahhasası Dernersis veled-i Ohannes Vanperyan’ın afv-ı âlîye mazhariyyetiyle mahall-i âherde istihdâmı husûsuna irâde-i seniyye şeref-müte‘allik buyurulduğuna dâ’ir.
Dâhiliye Nezâret-i Aliyyesine
Sa‘âdetlü efendim hazretleri
Haçin Ermeni Murahhasası Dernersis veled-i Ohannes Vanperyan hakkında Mar‘aş Dîvân-ı Harb-i Örfîsince ittihâz olunan karârı hâvî olub Meclis-i Mahsûs-ı Vükelâ’da mütâla‘a olunan mazbatada Mar‘aş’da Ermenistan istiklâline sâ‘î bir komite mevcûd ve mûmâ-ileyh murahhasanın merkez mektebinde ki nutku ile hâdim olduğu ve Ermenileri silâh tedârikine teşvîk ve İslâm ve Ermeni ahâlî beynine ilkâ-yı münâferetle yek-dîgeri aleyhinde mukâteleye tahrîk ve iğvâya çalışdığı anlaşılıb ancak hükûmetçe tevessül olunan tedâbîr sâyesinde mâdde-i isyân ve tahrîkin eser-i fi‘lîsi zuhûr etmemiş olmasına ve kendisi her ne kadar müstebidlere karşı hükûmeti müdâfa‘a için silâh tedârikini Ermenilere tavsiye eylediği beyânıyla te’vîl-i maksada çalışmış ise de muhâfaza-i emniyyet vazîfesinin kendi sıfat-ı rûhâniyyesiyle münâsebeti olmayıb ma‘a-hâzâ bu gibi ahvâlde sâbıka-i mükerrere ashâbından bulunduğu dahi tahakkuk eylemesine binâ’en Mülkiye Cezâ Kânûn-nâme-i Hümâyûn’un Altmış Altıncı Mâddesi’nin fıkra-i ahîresi mûcebince mûmâ-ileyhin devletçe tensîb olunacak mahallerden birine mü’ebbeden nefyolunmasına karâr verildiği der-miyân olunmuş ise de tedkîkât-ı vâkı‘aya nazaran mûmâ-ileyhin mezkûr mektebde îrâd eylediği nutuk Ermenilerin müstebidlere karşı hiç olmazsa bir silâh tedârik etmelerini tavsiye merkezinde olub bi’l-âhire beyne’l-ahâlî yanlış bir telakkîyi mûcib olduğundan bahs ile tashîh-i keyfiyyet etmesi lüzûmunun mutasarrıf-ı livâ tarafından ihtâr olunmasını müte‘âkıb yine sâlifü’z-zikr mahalde ikinci def‘a bir nutuk îrâd ve zehâb-ı vâki‘i tashîh eylemiş ve şu hâlde hareket-i sâbıka ve lâhikasında müstelzim-i cezâ bir hâl kalmamış olmasıyla afv-ı âlîye mazhariyyeti ve mahall-i âherde istihdâmı münâsib olacağından Patrikhâne’ye de o yolda vesâyâ icrâsının Adliye ve Mezâhib Nezâreti’ne havâlesi husûsuna meclis-i mezkûr karârıyla bi’l-istîzân irâde-i seniyye-i cenâb-ı Pâdişâhî şeref-müte‘allik buyurularak nezâret-i müşârün-ileyhâya teblîğ-i keyfiyyet edilmiş olduğu şeref-vârid olan fî 2 Teşrîn-i Sânî sene [1]325 târîhli tezkire-i sâmiye-i Sadâret-penâhî’de teblîğ ve izbâr buyurulmuş ve ber-mantûk-ı emr ü fermân-ı Hümâyûn îcâbının icrâsı husûsunun Adana Kuvâ-yı Umûmiyyesi Kumandanlığı’na izbârı ve savb-ı âlîlerine de beyân-ı hâl olunması Muhâkemât Dâ’iresi’nden ifâde olunarak îcâbı icrâ kılınmış olmakla ol bâbda emr ü irâde efendim hazretlerinindir.
Fî 9 Zi’l-ka‘de sene [1]327
Fî 9 Teşrîn-i sânî sene [1]325
Harbiye Nâzırı
İmzâ

DH. MUİ, 43-1/20_1
Dâhiliye Nezâreti Muhâberât-ı Umûmiyye Dâ’iresi
Evrâk Numarası: 1310
Kaleme Vürûdu Târîhi: 11 Teşrîn-i Sânî sene [1]325
Târîh-i Tesvîd: 11 minh
Târîh-i Tebyîz: 12 minh
Adana Vilâyet-i Behiyyesine
Haçin Ermeni Murahhasası Dernersis veled-i Ohannes Vanperyan’ın ifâdât-ı vâkı‘ası mûcib-i cezâ görülmediğinden dolayı afv-ı âlîye mazhariyyetiyle mahall-i âherde istihdâmı husûsuna Meclis-i Vükelâ karârı üzerine bi’l-istîzân irâde-i seniyye-i hazret-i Hilâfet-penâhî şeref-müte‘allik buyurularak keyfiyyet Adana Kuvâ-yı Umûmiyyesi Kumandanlığı’na teblîğ olunduğunu mutazammın Harbiye Nezâreti’nin tezkiresi sûreti leffen savb-ı vâlâlarına gönderilmekle mûcebince mu‘âmele îfâsı muktezîdir efendim.

Özet

Haçin Ermeni Murahhasası Ohannes Vanperyan’ın merkez mektebindeki konuşmasının cezayı gerektirmediği ve aff-ı aliye mazhar olduğu dolayısıyla başka bir yerde istihdam olunması.

1327.Za.12

DH. MUİ. 43-1/20

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-79

Şubat 22, 2007

915_1
DH. MUİ. 12 3/8_3
Bâb ı Âlî
Dâire i Umûr ı Dâhiliye
Mektûbî Kalemi
Aded: 2446
Huzûr ı Âlî i Hazret i Sadâret penâhîye
Ma´rûz ı Çâker i Kemîneleridir ki
Erzurum’da Ermeni Kilisesi kapısına şâyân ı dikkat ve ehemmiyet bir yâfta yapışdırılarak mündericâtının Ermenilere Adana hâdisesini ihtâr ile berâber “Polegenia” kânûnunu kabûl etmeleri tavsiyesinden ibâret olduğu ve bu nâm “Açmiyazin” Ermeni Katogigosluğu ile Rusya Hükûmeti arasında mün´akid bir nevi´ Ortodoksluk mukâvele i mezhebiyyesine alem olup şu hal bu yâfta mes`elesinde Rusya General Konsoloshânesi’nin pek yabancı olmadığını gösterdiği gibi öteden beri Rus Konsolosu Mösyö Dosekrapyapin’in Ermenileri heyecâna düşürecek sûretde idâre i lisân etmekde olduğu hakkındaki rivâyeti de te`yîd ve takviye eylemekde olduğuna ve merkez ve mülhakât ı vilâyetde İslâm ve Ermeni unsurları arasında mûcib i endîşe olacak mübâyenet i fikriyye mevcûd bulunmadığına dâir Erzurum Vilâyeti’nden alınan 22 Temmuz [1]325 târihli ve iki yüz otuz altı numaralı tahrîrât ile melfûfâtı manzûr ı sâmî i cenâb ı fahîmâneleri buyurulmak üzere leffen takdîm kılındı. Ol bâbda emr u fermân hazret i veliyyü’l emrindir.
7 Şa´bân [1]327/10 Ağustos [1]325
Dâhiliye Nâzırı
İmzâ

DH. MUİ. 12 3/8_4
Erzurum Vilâyeti
Mektûbî Kalemi
Yâfta Sûreti
Sevgili vatandaşlar! Ecdâdınızı tehattur ediniz, olmasın ki bizler de onları ta´kîb ederek silsile i Ermeniyân ile zâtlarımızı dünyâdan semâya nakledelim. Nitekim gözlerimiz Adana ile mahâll i sâireyi görüyor. Eğer biz kendimizi halâs etmek arzu edersek Polegenia (Ortodoksluk) kânûnunu kabûl etkemliğimiz iktizâ eder; bizi tahlîs edecek olan vâsıta i yegâne yalnız odur. Bu husûs için kat´iyyen mükedder olmayınız. Zîrâ Polegenia kânûnu bizim kânûnumuzdur, hiçbir fark yokdur. Çünki o da Hristiyândır.

DH. MUİ. 12 3/8_5
Erzurum Vilâyeti
Mektûbî Kalemi
Aded: 236
Dâhiliye Nezâret i Celîlesi Cânib i Âlîsine
Ma´rûz ı Çâkerîleridir
15 Haziran [1]325 târihinde ya´nî buraya muvâsalet i çâkerânemden üç gün evvel Ermeni Kilisesi kapısına şâyân ı dikkat ve ehemmiyet bir yâfta yapışdırılmış olduğu bu gün bi’t tesâdüf haber alınması üzerine hemen tahkîkât ı lâzimeye şürû´ edilerek mezkûr yâftanın elde edilen sûret i mütercemesi leffen hâk i pây i âlî i nezâret penâhîlerine arz u takdîm kılındı. Mütâla´asından muhât ı ilm i âlî i fahîmâneleri buyurulacağı üzere yâftanın mürettibleri Adana hâdise i ahîresini ihtâr ile Ermenilere kendilerini halâs için Polegenia kânûnunu kabûl etmelerini tavsiye ediyorlar. Hâtır ı çâkerânemde kaldığı üzere Polegenia Ortodoksluk demek olup Ermenileri Ortodoks mezhebine idhâl etmek maksadıyla birkaç sene evvel Açmiyazin Ermeni Katogigosluğu ile Rusya Hükûmeti arasında akd ve Rusya çarı tarafından tasdîk edilen bir mukâvelenâme i mezhebiyyeye alem olmuşdur. Şu hâl, yâftanın Rusya General Konsoloshânesi’ne pek bîgâne olmadığını îmâ etmekle berâber General Konsolos Mösyö Dosekrapyapin’in Ermenileri tehyîc ve iğfâl edecek sûretde idâre i lisân etdiği tevâtüren sâbit olması bu zannı te`yîd ve tekviye etmekdedir. Bâ husûs ihtilâl i askerî esnâsında Fransa ve İngiltere konsoloshânelerine her mürâca´at eden kabûl olunduğu halde rusya Konsoloshânesine hiçbir ferdin kabûl edilmemesi ve konsoloshâne müntesiblerinin Ermeniler hakkında sû i mu´âmele melhûz olduğuna dâir neşriyâtda bulunmuş olmaları da ayrıca câlib i nazardır. Ahvâl i ma´rûzaya rağmen merkez i vilâyet ve mülhakâtda müslümân ve Ermeni unsurları arasında mûcib i endîşe olacak derecede mübâyenet i fikriyye bulunmayıp bu bâbda imkânın müsâid olduğu derecede müteyakkız tavır alınmakda olduğundan her türlü ihtimâl hâricinde bir hâl vukû´u tasavvur edilse bile esbâb ı mâni´asının zuhûrundan evvel istihsâl edilebileceği ümîd i kavîsinde bulunduğum ma´rûzdur. Ol bâbda emr u fermân hazreti men lehü’l emrindir.
18 Receb 1327/22 Temmuz 1325
Erzurûm Vâlîsi
İmzâ

DH. MUİ. 12 3/8_8
Erzurum Vilâyeti
Mektûbî Kalemi
Aded
Hâriciye Nezâret i Celîlesine Takdîm Olunan 21 Receb 1327/25 Temmuz 1325 Târihli ve Otuz Numaralı Arîza i Çâkerânem Sûretidir.
Erzurum Rusya General Konsulatosunun İkinci Kançıları Mösyö Viçinski’nin Kötek tarîkıyla Kara Urgân ve Oltu’ya gideceği beyânıyla emsâli vechile buyruldu tastîri konsulatodan şifâhen iltimâs edilmesi üzerine buyruldu verilmekle berâber kendisi Rusya zâbitânından olmak i´tibârıyle hudûd üzerinde geşt ü güzârında cihet i askeriyyece mahzûr görülebileceği mütâla´asına binâen fırka kumandanlığına da ma´lûmât verilmiş ve nezdinde getirdiği jandarmaya mûmâ ileyhin esnâ yı seferdeki ahvâl ve harekâtına dikkat edilmesi tenbîh etdirilmiş idi. Mûmâ ileyh refâkatinde Jandarma Neferi Hüseyin ve hizmetcisi Zohrap ve bir kavâs bulunduğu ve çadır ve fotoğraf takımı bir ester üzerinde olduğu halde Haziran’ın yirmi dokuzuncu günü ikâmet etmekde olduğu Boğaz mevki´inden hareket ve Ilıca’nın Konk karyesinde bir gece kaldıkdan sonra Ağdasor deresini ta´kîb ile sevkü’l ceyş nokta i nazarından pek ziyâde hâiz i ehemmiyet olan Dumlu dağını kemâl i dikkat ve i´tinâ ile gezdiği ve iki gece mezkûr dağda kalarak Pasinler Kızıl Kilisesi ve Bâr karyesi yollarıyla Namervan kazâsında Çoyurlu Kaya karyesinde bir gece ârâm edip tekrar Namervan’a tâbi´ Baş Kal´a’dan bi’l mürûr Pasinler kazâsının Çermik Su karyesinde iki gece ve Kalender karyesinde bir gece kaldığı ve tekrar Namervan’a dâhil olarak Kenzasor karyesinde bir gece beytûtetden sonra Namervan’ın merkezi olan Îd kasabasında mahallî kumandânânı nezdinde üç sâ´at kadar vakit geçirerek Pasinler’in Sıçan karyesi tarîkıyla Hoşâb karyesine gelerek orada bir gece kaldığı ve dokuz Temmuz’da yanında bulunan jandarmayı Kötek’de terk ile Rusya hudûduna dâhil ve on Temmuz’da ale’s sabâh tekrar Kötek’e avdetle Sıçan Kal´a ve Namervan’ın Mıhkar tarîkıyla Kozens karyesine gelerek geceyi geçirdiği ve onbir Temmuz’da Oltu kasabasına gitmek üzere yine Rusya’ya dâhil ve ertesi günü Oltu Boğazı tarîkıyla Namervan’ın Erdos nâhiyesine giderek orada gecelediği ve onüç Temmuz’da tekrar Îd kasabasına avdetle bir gece kaldığı ve ondört Temmuz’da Hoşe [Şoşe] tarîkıyla hareket ve Koçkansi karyesinde iki gece ve Hasan Kal´a’da bir gece kaldıkdan sonra merkez i vilâyete avdet eylediği Erzurum fırka i askeriyyesi kumandanlığından yazılan tezkire me`âliyle kendisine terfîk edilen jandarmanın ona muvâfık olan ifâdesinden anlaşılmışdır. Bundan başka mûmâ ileyhin yolda yıkık bir kilisenin, Dumlu Pınarı’nın, Çeyüllü Kaya denilen bir sivri taşın ve Kalender Kaya civârında iki boğazın resmini aldığı cümle i tahkîkât ı âcizânemdendir. İki üç def´a muhtelif noktalardan hudûdu geçip yine muhtelif noktalardan avdet etmesi ve tebdîl i hava maksadıyla âilesiyle berâber Erzurum’a bir sâ´at mesâfede vâki´ Boğaz mevki´inde rekzetdirdiği çadırlar derûnunda ikâmet etmekde bulunması hasebiyle esâsen tebdîl i havaya ihtiyâc olmaması ve gezdiği mahallerden hiç birinin tebdîl i hava mevki´inden bulunmaması ve nezdinde büyük bir harîta mevcûd olup bir çok def´alar mezkûr harîta üzerine ba´zı şeyler kaydetdiği jandarma tarafından ifâde edilmesi bu seyâhatin tenezzüh ve tebdîl i hava maksadıyla değil, kumandanlığın sûreti melfûfen takdîm olunan tezkiresinde musarrah olduğu üzere Oltu’dan Erzurum’a gelen yolları ve bi’l hâssa Gürcü Boğazı’nı ve Oltu’dan Pasinler’e müntehî tarîkleri ve hudûdun nukât ı mühimmesini görerek harîtasını tashîh maksadına mübtenî olduğunda şübhe bırakmaz. Kumandanlığın tezkiresinde mûmâ ileyhin sebeb i geşt ü güzârından dolayı konsulatodan istîzâh ı keyfiyet edilmesi ve bundan böyle olsun keyfe mâ yeşâ` gezerek teftîşâtda bulunmasının men´i iş´âr edilmekde ise de bu bâbda emr u mütâla´a i devletleri istihsâl edilmeden konsulatoya resmen teblîğât icrâsı münâsib görülmemişdir. Fikr i âcizânemce konsoloslar sıfat ı siyâsiyyeyi hâiz olmayıp ticârî bir me`mûr olduklarından esâsen konsulatolarda me`mûrîn i askeriyye istihdâmına lüzûm olmamakla berâber Erzurum vilâyeti gibi bi’l umûm Anadolu ve hıtta i Irâkıyye’nin kilidi mesâbesinde olan bir yerde bu sûretde fotoğrafya harîtası alırcasına askerî meşiyyetler icrâsı memleketin hayât ve istikbâli nokta i nazarından pek ziyâde hâiz i ehemmiyetdir. Mûmâ ileyh Viçinski el yevm Boğaz’da rekzetdirdiği çadırlar derûnunda ikâmet etmekde olduğu cihetle bi’t takrîb ve hissetdirmeksizin harîtasıyla aldığı fotoğrafileri elde etmek mümkün ise de bundan sonra bu sûretle geşt ü güzâr edilmesini mâni´ tedâbîr ittihâz edilmedikce bir fâide husûlü me`mûl olmadığından bu tasmîm sâdır olacak emr i âlî i nezâret penâhîlerinin vusûlüne kadar te`hîr edilmişdir. Ahvâl i ma´rûzaya ve kumandanlığın melfûf tezkiresi sûretine nazaran îcâb ı hâlin emr u irâde buyurulması menût ı re`y i sâmî i nezâret penâhîleridir. Ol bâbda.

DH. MUİ. 12 3/8_9
Erzurum Vilâyeti
Mektûbî Kalemi
Aded: 326
Dâhiliye Nezâret i Aliyyesine
Atûfetlü Efendim Hazretleri
Buraya muvâsaletimden akdem Kilise kapısına ta´lîk edilmiş olan yâfta hakkındaki tahkîkât ve hissiyât ı çâkerânemi mübeyyin takdîm olunan 22 Temmuz [1]325 târihli arîza üzerine cevâben şeref vârid olan 16 Ağustos [1]325 târihli ve şifreli telgrafnâme i âlî i nezâret penâhîlerinde Rusya hükûmetinin Devlet i Aliyye’ye karşı hâlen ibrâz etmekde olduğu âsâr ı muhâlesatkârâneye nazaran general konsolosunun beyân olunan tesvîlâtda bulunması me`mûl ve istidlâlât ve tahmînât ile konsolosa bu gibi teşebbüsât isnâdı da ma´kûl olmadığından vilâyet ile konsulato beynindeki münâsebât ı câriyenin hüsn i muhâfaza ve idâmesiyle berâber istiksâ`ât ı mukteziyede bulunularak konsolosun gerek yâfta mes`elesinde ve gerek ahvâl i sâirede zî medhal olduğunu mü`eyyid delâ`il i mukni´a istihsâl olunduğu takdîrde muvazzahan inbâsı bâ emr i sâmî irâde ve teblîğ buyuruluyor. Mezkûr arîza i çâkerânem bu yâftanın her halde Rusya konsulatosu tarafından tertîb edilmiş olduğuna dâir bir hükm i kat´îyi mutazammın olmayıp yalnız istidlâlât ve tahmînâtdan ibâret idi. Vilâyet ile konsulato arasındaki münâsebât ı câriye bi’z zât konsolosun da şikâyet edemeyeceği tarzda devâm etmekle berâber bendeniz Rusya hükûmetinin Devlet i Aliyye’ye karşı hâlen irâ`e etmekde olduğu âsâr ı muhâlesata buradaki konsoloshânesinin de tamâmıyla iştirâk etdiğine emîn olmadığım gibi esâsen bu muhâlesatda da iştibâh ederim. Erzurum Rusya Konsulatosu’nda ikinci kâtib sıfatıyla istihdâm edilen Mösyö Viçinski’nin bir erkân ı harbiye miralayı olması ve Hâriciye Nezâret i Celî1esi’ne yazılıp bir sûreti aynen takdîm edilen 25 Temmuz [1]325 târihli tahrîrâtda da arzedildiği üzere geçenlerde tebdîl i hava bahânesiyle hudûd üzerinde âdetâ istikşâfât icrâ edercesine geşt ü güzâr ve bâ husûs sevkü’l ceyş nokta i nazarından mühim olan mevâki´den ba´zılarının fotoğrafilerini ahzetmesi hükûmet i mezkûrenin irâ`e etdiği âsâr ı muhâlesata rağmen her halde teyakkuz ve intibâhı câlibdir. Mezkûr yâftanın Rus konsoloshânesinden başka hiçbir yere isnâdı mümkün olamayacağı burada tevâtüren sâbit ve İttihâd Terakkî Cem´iyeti’nin Erzurum hey`et i merkeziyyesinin netîce i tahkîkât ı husûsiyyesi de bunu mü`eyyid olmakla berâber elde delîl i maddî olmadıkca mes`eleyi mevki´ i resm[îy]e koymak mümkün olamayacağı da bedîdâr bulnduğu ve mûmâ ileyh konsolos birkaç güne kadar buradan infikâk edeceğinden şimdilik halefinin daha muhâlesatkâr olmasına du´â etmekden başka yapılacak bir şey olmadığı ma´rûzdur. Ol bâbda emr u irâde hazret i men lehü’l emrindir.
16 Şa´bân 1327/19 Ağustos 1325
Erzurum Vâlîsi
Mühür

Özet

Erzurum’da Ermeni kilisesine asılan ve heyecana sebeb olan propoganda yazısı ve bu yazıda Rusya Sefareti’nin etkisi. Rus kançılarının seyahatleri.

1327.Za.19

DH. MUİ. 12-3/8

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-78

Şubat 22, 2007

906_1
DH. MUİ. 2 6/8_24
Bâb ı Âlî
Dâ’ire i Umûr ı Dâhiliyye
Mektûbî Kalemi
Aded
259
Haleb Vilâyetinden Alınan Şifre Hallidir
4 Ağustos, sene [1]325 târîhli telgraf nâmeye zeyldir. Maraş Mutasarrıflığı’ndan bugün alınan telgraflarda Zeytun’da evvelce ba‘zı me’mûrlara vukû‘ bulan tecâvüz geçende oradan kaldırılan kaymakâmın şahsına ve ba‘zı me’mûrîn â’ilesine sû’ i kasda teşebbüs edilmek ve Hükûmet i Osmâniyye’ye karşı isyân ve alenen ve müsellahan çarşı ve bâzârda gezmek ve martini tüfengi i‘mâl etmek ve Mâl Sandığı mevcûdunu Hükûmet’den almak gibi ef‘âl i cinâ’iyyeden ibâret olup bunun idâre i örfiyyenin i‘lânına fevkal‘âde alâkası bulunmasına mebnî mütecâsirlerin Dîvân ı Harbce celb ü isticvâblarına İdâre i Örfiyye Riyâseti tarafından lüzûm gösterildiği ve bu kerre tevkîf olunan şahsın ahâlî tarafından cebren kurtarılması Zeytun’daki jandarmanın kifâyetsizliğinden ilerigeldiği ve umûm ahâlînin tevahhuş u heyecânına meydân kalmamak içün o sırada mu‘âvenet i askeriyyeye mürâca‘at edilmediği ve bu işde Zeytun Mâl Müdîri Asador Efendi’yle Zeytun Ermeni Murahhasa vekîlinin hafiyyen teşvîk ve medhalleri mahsûs (=hissedilmiş) olduğu Zeytun Kaymakâmlığı’nın iş‘ârına atfen beyân ve Murahhasa vekîlinin bu işde alâkası olduğu Maraş Ermeni Piskoposluğunca da tebeyyün eylediği cihetle vekîl i mûmâ ileyhin azli ve Mâl müdîrinin başka mahalle tahvîli ve mütecâsirlerin te’dîbi yâ mu‘âvenet i askeriyye ile tedâbîr i mukteziyenin icrâsı veyâhûd bunların cihet i Adliyyeye tevdî‘i ilâveten dermiyân olunmuşdur. Zeytunca vaktiyle cereyân eden

DH. MUİ. 2 6/8_23
Bâb ı Âlî
Dâ’ire i Umûr ı Dâhiliyye
Mektûbî Kalemi
Aded
ahvâl ve mu‘âmelât 25 ve 27 Kânûn ı Evvel, sene [1]324 ve 29 Kânûn ı Sânî, sene [1]324 ve 6 Nisan, sene [1]325 târîhli telgraflarla arzedildiği kayden anlaşılmış ve Mâl müdîrinin başka mahalle tahvîli derdest bulunmuş olduğundan tafsîlât ı ma‘rûzaya dünki iş‘âra nazaran iktizâsının emr ü irâdesi ve murahhasa vekîlinin tebdîli içün îcâb edenlere emir i‘tâsına müsâ‘ade buyurulması ma‘rûzdur.
Fî 5 Ağustos, sene [1]325
6 Vürûdu.
Haleb Vâlî Vekîli Mîrlivâ
Hâmid

DH. MUİ. 2 6/8_28
Harbiye Nezâreti
Muhâkemât Dâ’iresi
663
Dâhiliye Nezâret i Aliyyesine
Sa‘âdetlü efendim hazretleri
Zeytun’da martini tüfengi i‘mâl etmek ve Hükûmet dâ’iresi kapısında müsellahan nümâyiş icrâ eylemek ve dâ’ire i Hükûmet’den cebren mahbûs almak gibi ef‘âle cür’et eyledikleri tebeyyün eden ve ol bâbdaki defterde de muharrerü’l esâmî yirmibir Ermeninin derecât ı mütefâvitede icrâ yı mücâzâtlarına ve sıfat ı rûhâniyye ve resmiyyelerine muhâlif harekâtda bulunan Zeytun Ermeni Murahhasası Vagarşak Efendi’nin idâreten tebdîli ve Kazâ Mâl Müdîri Asador Efendi’nin azli ile her ikisinin Zeytun’dan hâric bir mahalde ikâmet etdirilmelerine Maraş Dîvân ı Harb i Örfîsince karâr verilmesi üzerine lede’l arz mûcebince îfâ yı muktezâsı husûsuna irâde i seniyye i cenâb ı Pâdişâhî müte‘allik buyurulduğu şeref vârid olan fî 5 Kânûn ı Evvel, sene [1]325 târîhli tezkire i sâmiye i Sadâret penâhî’de teblîğ u izbâr buyurulmuş ve ber mantûk ı emr ü fermân ı hümâyûn îcâbının icrâsı husûsunun Adana Kuvâ yı Mürettebesi Kumandanlığı’na izbârı ve taraf ı âlîlerine de beyân ı hâl edilmesi Muhâkemât Dâ’iresi’nden ifâde kılınarak îcâbı icrâ edilmiş olmağla ol bâbda emr ü irâde efendim hazretlerinindir.
Fî 20 Zi’l hicce, sene [1]327 ve Fî 20 Kânûn ı Evvel, sene [1]325
Harbiye Nâzırı
(imza)

DH. MUİ. 2 6/8_27
Dâhiliye Nezâreti
Muhâberât ı Umûmiyye Dâ’iresi
Şu‘be
Evrâk Numarası 1534
Târîh 28 Kânûn ı Evvel, sene [1]325
Hülâsa: Eşhâs ı muharrerenin icrâ yı mücâzâtına dâ’ir.
Haleb Vilâyet i Behiyyesine,
Adliye ve Mezâhib Nezâret i Celîlesine
Zeytun’da martini tüfengi i‘mâl ve Hükûmet dâ’iresi kapısında müsellahan nümâyiş icrâ eylemek ve dâ’ire i Hükûmet’den cebren mahbûs almak gibi ef‘âle cür’et eyledikleri tebeyyün eden ve ol bâbdaki defterde esâmîsi muharrer olan yirmibir Ermeninin derecât ı mütefâvitede icrâ yı mücâzâtlarına ve sıfât ı rûhâniyye ve resmiyyesine muhâlif harekâtda bulunan Zeytun Ermeni Murahhasası Vagarşak Efendi’nin idâreten tebdîli ve Kazâ Mâl Müdîri Asador Efendi’nin azli ile her ikisinin Zeytun’dan hâric bir mahalde ikâmet etdirilmelerine Maraş Dîvân ı Harb i Örfîsi’nin karârı üzerine bi’l istîzân irâde i seniyye i hazret i Pâdişâhî müte‘allik buyurularak Adana Kuvâ yı Mürettebesi Kumandanlığı’na teblîğ i keyfiyyet edildiği Harbiye Nezâret i Aliyyesi’nden bildirilmekle mûcebince îfâ yı muktezâsı bâbında.
Adliye ve Mezâhib Nezâretine
Zeytun iğtişâşında sıfât ı rûhâniyye ve resmiyyesine muhâlif harekâtda bulunan Zeytun Ermeni Murahhasası Vagarşak Efendi’nin idâreten tebdîli ile Zeytun’dan hâric bir mahalde ikâmet etdirilmesine Maraş Dîvân ı Harb i Örfîsi karârı üzerine bi’l istîzân irâde i seniyye i hazret i Pâdişâhî şeref müte‘allik buyurularak Adana Kuvâ yı Mürettebe Kumandanlığı’na teblîğ i keyfiyyet edildiği Harbiye Nezâret i Aliyyesi’nden inbâ ve icrâ yı îcâbı zımnında Haleb Vilâyeti’ne teblîğât ı lâzime icrâ kılınmış olduğu li ecli’l ma‘lûmât beyân olunur. Ol bâbda.

DH. MUİ. 2 6/8_13
Umûm Erkân ı Harbiyye Dâ’iresi
Üçüncü Şu‘be
Adana Kuvve i Mürettebe Kumandanlığı’ndan [Alınan] Fî 31 Kânûn ı Evvel, sene [1]325 Târîhli Tahrîrâtın Sûretidir.
Fî 11 Teşrîn i Sânî, sene [1]325 târîh ve 1215 numaralı tahrîrât ı aliyye i Nezâret penâhîleri cevâbıdır. Çarşı ve pazarlarda müsellahan gezmek, martin i‘mâl ve memlekete iddihâr etmek, Mülkiye kaymakâmıyla me’mûrîn â’ilelerine tecâvüz ve Mâl Sandığı’nı Hükûmet’den kaldırmak cürmleriyle maznûn oniki nefer Zeytunlu Ermeninin Maraş Dîvân ı Harbince muhâkemelerine lüzûm gösterilmişdi. Bunlardan Çolak Oseb nâm şahıs derdest olunarak Hükûmet’de mevkûf iken bir nefer jandarma ve beş nefer vâsıtasıyla Maraş’a sevkolunacağı sırada oniki onbeş râddesindeki eşirrâ merkûmu şu müfreze i sağîreden cebren aldıklarını Maraş kumandanı ma‘lûmât kabîlinden olarak telgrafla bildirmişidi. Hükûmet icrâ’âtına karşı vukû‘ bulan şu tecâvüz ve hakâretden dolayı merkûmların beher hâl derdestleri ve şâyed teslîm i silâh etmeyip asâkir i Osmâniyye üzerine silâh isti‘mâline cür’et eyledikleri takdîrde mukâbele i bi’l misl ile mu‘âmele olunması hakkında Maraş Kumandanlığı’na taraf ı âcizîden emir verilmişidi. Hükûmet i Mülkiyye bunu cerâ’im i âdiyeden add ile merkûmların mahkeme i Nizâmiyyece muhâkemeleri cihetini iltizâm ve tedâbîr i hakîmâne ile derdestlerini münâsib görmüşidi. Mütecâsirîn i merkûmeye bir takım eşhâs daha iltihâk ederek mevcûdları otuz kırk nefer râddesine bâliğ olduğu Maraş Kumandanlığı tarafından bildirilmesi üzerine ta‘kîbât ı serî‘anın icrâsı ve derdestleri te’kîd olunmuşdur. Zeytunlular eşirrâ yı merkûmenin hayyen veyâ meyyiten derdest olunacaklarına kanâ‘at etdiklerinden Zeytun murahhasası ve ağavâtı merkûmları dehâlet etdireceklerini tekeffül eylediği hâlde bu va‘din semerâtı hâsıl olmadığından ve Hükûmet keyfiyyet i ta‘kîbi karın nüzûlüyle cibâlin müsâfir kabûl etmeyeceği bir zamâna ta‘lîkını münâsib görmüşidi. Bu hâl ise nüfûz i Hükûmeti büsbütün ıskât edeceğinden Mülkiyye kaymakâmı Vilâyet tarafından tevbîh olunmuş ve ta‘kîbâtın icrâsıyla behemehâl derdestlerine taraf ı âcizîden be tekrâr emir verilmiş ve arâzî i mahalliyyeye vâkıf askerden müfrezeler tertîb ve sevkolunmuşidi. Bunun üzerine murahhasa ve ağaların vesâtatlarıyla eşirrâ yı merkûmeden Merkon oğlu Delon ve Ovannes(?), Singer oğlu Karabet, Çolak oğlu Kiğork, Kel Manuk, Belediye Re’îsi oğlu Sitrak, Çolak Oseb nâm şahıs dehâlet etdirilmiş ve bunlar Dîvân ı Harb’e teslîm edilmiş ve icrâ kılınan muhâkemeleri netîcesinde Karabet, Kiğork, Manuk üçer sene müddetle küreğe ve Çolak Oseb altı sene müddetle küreğe ve dîgerleri de gıyâben kürek cezâlarına mahkûm edilmişlerdir. Dehâlet etmeyen eşhâs ı mütebâkiyenin derdesti hakkında çıkarılan müfrezelerden birisi firârîlere tesâdüf ederek beynlerinde vâki‘ olan müsâdemede eşkıyâdan üç şahsın mecrûhan sarp bir dereye ve dîgerlerinin Okkaya nâm mahalde ihtifâ ve istinâd etdikleri Maraş Kumandanlığı’ndan fî 6 Teşrîn i Evvel, sene [1]325 târîhli telgrafla bildirilmişdir. Bunların derdesti husûsunda Mevki‘ kumandanıyla mutasarrıf ve Mülkiyye kaymakâmı beyninde bir dürlü i’tilâf hâsıl olamamış. Me’mûrîn i Mülkiyye semere bahş olamayan tedâbîr i hakîmâne ile iş görmek istiyordu. Mevki‘ kumandanı nüfûz i Hükûmeti icrâ’âtla tanıtdırmak istiyor idi. Kumandanlık ile Hükûmet i Mülkiyye beynindeki ihtilâf işte budur. Geçenlerde oniki nefer rüfekâsıyla hânesinde olduğu Hükûmetce istihbâr kılınan şakî Delon hânesinde basdırıldığı hâlde firâr eylemiş ise de kasaba hâricinde vukû‘ bulan müsâdemede merkûm Delon meyyiten derdest edildiği ve bir nefer jandarmanın maktûl olduğu Maraş Kumandanlığı’ndan bildirilmişdir. Mâdde bundan ibâretdir. Evrâk ı müte‘allika leffen takdîm kılındı. Emr ü fermân hazret i men lehü’l emrindir.

Özet

Zeytun hadisesi. Zeytun Ermeni Murahhasası Vagarşak Efendi’nin tebdili. hadisede suçlu gürülenlerin tecziyesi.

1328.R.20

DH. MUİ. 2-6/8

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-77

Şubat 22, 2007

905_1
DH. MUİ. 2 5/21_2
Bâb ı Âlî
Dâhiliye Nezâreti
Şifre Kalemi
Erzurum Vilâyeti’nden Alınan Şifre Hallidir
Rusya hudûdunda geşt ü güzâr eden müfreze i askeriyye yüzbaşısı Bâyezîd’e merbût Çukur nâhiyesi merkezi olan Musun nâm Ermeni karyesi ahâlîsinden ve üçü Rusya tebe‘asından on nefer kaçakcıya tesâdüfle derdest ederek nâhiye merkezine getirmesi üzerine kadın erkek Ermeni ahâlî toplanarak nümâyiş ve askere karşı hakâret ve müfrezeye ihbâr ı keyfiyyetle ithâm ederek Musun’da bulunan müslimân dükkâncılara ta‘arruz etdikleri ve heyecân ı umûmînin teskîni içün, tutulan kaçakcıların bırakılmasına mecbûriyyet hâsıl olarak on kişilik bir müfrezenin daha gönderilmesi tensîb ve bir şikâyetleri var ise merkez i livâya gelip usûlen mürâca‘at etmeleri îcâb eder iken kaçakcıların derdesti bahânesiyle ahâlînin ayaklanması bâdî i mes’ûliyyet olacağı hey’et i ihtiyâriyyeye teblîğ olunduğu şimdi Bâyezîd Mutasarrıflığı’ndan bildirilmesi üzerine mugâyir i sükûn u âsâyiş hîç bir hâl vukû‘una meydân verilmemesi ve mütecâsirleri hakkında ba‘dehû mu‘âmele i lâzime îfâ edilmek üzere şimdilik teskîn i heyecâna ihtimâm ve tahkîkât ı ciddiyye icrâsı içün yâ bizzât azîmet veyâhûd emniyyetli bir me’mûr i‘zâm etmesi lüzûmunun cevâben mezkûr mutasarrıflığa teblîğ kılındığı ma‘rûzdur.
Fî 13 Kânûn ı Sânî, sene [1]325
14 vürûdu.
Vâlî
Celâl

DH. MUİ. 2 5/21_1
Dâhiliye Nezâreti
Muhâberât ı Umûmiyye Dâ’iresi
Şu‘be
Evrâk Numarası 733
Târîh 16 Kânûn ı Sânî, sene [1]325
Erzurum Vilâyetine
Şifre
C[evâb ı] 14 Kânûn ı Sânî, sene[1]325. Tahkîkât icrâsı zımnında me’mûr i‘zâm ve heyecân teskîn olunmuş mudur; buralarının ve netâyic i tahkîkâtın bildirilmesi ve hâdisenin ehemmiyyetine nazaran kemâl i basîretle hareket olunarak teskîn i heyecâna ihtimâm olunmakla berâber müşevvikler hakkında ta‘kîbât ı kânûniyye icrâsı muntazardır.

DH. MUİ. 2 5/21_6
Dâhiliye Nezâreti
Muhâberât ı Umûmiyye Dâ’iresi
Şu‘be
Evrâk Numarası 752
Târîh 26 Kânûn ı Sânî, sene [1]325
Hülâsa Musun karyesindeki vak‘a tafsîlâtına dâ’ir.
Huzûr ı Âlî i Hazret i Sadâret penâhîye
Bâyezîd’e merbût Musun Ermeni karyesinde zuhûr eden vak‘a tafsîlâtına dâ’ir Erzurum Vilâyeti’nden alınıp elden takdîm edilen 23 Kânûn ı Sânî, sene [1]325 târîhli telgraf nâmede muharrer işâret i aliyye mûcebince tahkîkât ve icrâ’ât ı vâkı‘a netîcesi Vilâyet i müşârun ileyhâdan istifsâr olunmuş idi. Müfreze me’mûru Mülâzim Râsim Efendi’nin Rusya’ya kaçak adam götürdükleri kavl i mücerrediyle köylüleri şedîden darbeylediği ve fakat vak‘a esnâsında vefât eden kadının irtihâli korkudan değil ecel i mev‘ûdundan münba‘is olduğu tahkîkât ı vâkı‘adan anlaşılmasına binâ’en mülâzim i mûmâ ileyhin oradan kaldırılması lüzûmunun Kumandanlığa teblîğ edildiği Bâyezîd Mutasarrıflığı’ndan bildirilmesi üzerine dârib hakkında ta‘kîbât ı kânûniyye icrâ ve ba‘de ezîn ahvâl i mümâsilenin men‘ i tekerrür i vukû‘una i‘tinâ olunması husûsunun Mutasarrıflığa ihtâr kılındığını müş‘ir Vilâyet i müşârun ileyhâdan cevâben alınan telgraf nâme manzûr ı sâmî i fahîmâneleri buyurulmak üzere leffen takdîm kılındı. Ol bâbda.

Özet

Rusya hududunda Musun Ermeni karyesinde çıkan hadise.

1328.M.26

DH. MUİ. 2-5/21

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-76

Şubat 22, 2007

902_1
DH. MUİ. 2 2/84_13
Umûm Erkân ı Harbiyye Dâ’iresi
Merkez Şu‘besi
Adana’da Kuvve i Mürettebe Kumandanı Mîralay Mehmed Ali
Bey’den Mevrûd Fî 30 Temmuz, sene [1]325 Târîhli
Telgraf nâmenin Sûretidir.
İdâre i Örfîce istenilen eşhâs polis ve zâbıtanın afvolunmaz tedbîrsizlikleri eseri olarak derdest edilemediğinden ve kasabanın mevki‘ i coğrâfiyyesi de merkûmlara yardım etdiğinden firâr etmişler ve yalnız bunlardan Serkis oğlu Delon ile Çolak oğlu Oseb hükûmete getirilmişidi. Delon’un ashâb ı haysiyyet ve mütemevvilândan olduğu beyânıyla asâkir i Osmâniyyeye lahm vermekde olduğundan ilişiğinin kat‘ı zımnında hey’et i idâre muvâcehesinde dünki gün sâ‘at sekizde hükûmete gelmek üzere müsâ‘ade istenilmiş ve Bastilüsyan(?) Baba(?) ağalar tarafından kefâlet edilerek hey’etce de tasdîk edilmekle ve merkûmun rüfekâ yı sâ’iresinin derdesti husûsunda şefâ‘atcilere men‘ i hizmetlerinde istifâde me’mûl bulunmağla ruhsat verilmiş ve mu’ahharan merkûm Delon’un firârîlere iltihâk etdiği ve talebine dâhil olmayan beş on ayak takımının dahi bunlarla birleşdiği ve kasabada ve civârında müsellahan dolaşdıkları mevsûkan haber alınması üzerine itâ‘atsizlerin vesâ’it ı fevkal‘âdeye mürâca‘at etmeksizin derdestlerine bir çâre taharrîsi içün dünki gün rü’esâ yı rûhâniyye ile mu‘teberân ı mahalliyye hükûmete celb ve müzâkerât ı lâzime icrâ edildikde bu sabâh hâricde ictimâ‘ ve netîceyi hükûmete teblîğ içün mühlet almışlar idi. Netîce i ictimâ‘da içlerinden Ermeni ve Katolik ve Protestan re’îs i rûhânîlerini bi’t tevkîl firârîlerin bulunduğu mahalle gönderilmişler evvelce derdest edilip mevkûf bulunan Oseb’in kuvve i kâfiye tertîb olunarak gönderileceği bir sırada ya‘nî sâ‘at sekiz buçuk râddelerinde rü’esâ yı mûmâ ileyhin hükûmete bi’l vürûd firârîlere çok nasâyihde bulunmuş ise de merkûmun Maraş’daki Dîvân ı Harb i Örfî’nin mevkûflarına ve en ziyâde hristiyanlara mu‘âmelât ı istisnâ’iyye ve gaddârânede bulunarak darb u tahkîr gibi işkencelerde bulunduklarını işitmekde olduklarından son derecede dûçâr ı hirâs ü heyecân olduklarını ve Dîvân ı mezkûreye kat‘iyyen emniyyetleri olmayıp eger İstanbul’dan buraya, mahsûs bir hey’et gönderilirse her vechile da‘vete ve hükûmetin her emrine itâ‘ate âmâde bulunduklarını pek ziyâde olarak beyân etmişler rü’esâ yı mûmâ ileyhimin vürûdundan yarım sâ‘at evvel bâlâda zikri geçen Oseb’in sevki zâbıtaya emrolunmuşiken fart ı batâ’etinden nâşî derhâl davranamayan zâbıtanın sû’ i tedbîrinden haber alan şahsın ta‘allukâtından bir kaç kadın firârîlere iltihâk edip martin ve yerli tüfenkiyle müsellah onbeş yirmi kişi ile onlara iltihâk eden çoluk çocukla bir şirzime i ahâlî zâbıtayı bi’l ihâfe taht ı nezâretdeki şahsı alarak götürdükleri ve bu esnâda da kendilerini nasîhate çıkan re’îs i rûhânîlerin beyânına nazaran mûmâ ileyhe şütûm ı galîza yağdırarak savuşdukdan sonra sükûn ı tâm avdet eylediği berây ı ma‘lûmât arz ve irâdelerine intizâr olunur. Fermân.
Aded
1009
Harbiye Nezâret i Celîlesine
29 Temmuz, sene [1]325 târîhli Zeytun Kaymakâmlığı’ndan Maraş Kumandanlığı’na keşîde kılınan telgraf nâme sûreti aynen bâlâya naklolunduğu ma‘rûzdur.

Özet

Zeytun’da mukim Ermenilerin ahvali, burada çıkan hadiseler ve Ermenice çıkan gazetelerin neşriyatı.

1327.Ş.27

DH. MUİ. 2-2/84

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.


Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.