CÜMLENİN ÖĞELERİ

Bir duygu, düşünce veya durumu tam olarak anlatan sözcük ya da söz öbeklerine cümle denir. Şimdi birbirini tamamlayan öğeleri inceleyeceğiz.
Bir cümlenin oluşması için en önemli şart, kip ve şahıs bildiren bir unsurun bulunmasıdır. Yani eğer cümle içinde herhangi bir söz, haber veya dilek kiplerinden herhangi biriyle çekimli halde bulunuyorsa o, bir yargı bildiriyor demektir. Yargı bildirmek ise cümle olmanın en önemli koşuludur. Şahıs bildirmek, cümle olmak için her zaman gerekli değildir.
Cümlede bulunabilecek öğeler, yüklem, özne, nesne ve tümleçlerdir. Bunların özelliklerinin neler olduğunu şimdi ayrı ayrı görelim.

Yüklem

Cümlede kip ve zaman bildirerek yargıyı ortaya koyan temel unsurdur. Tek başına cümle özelliği gösterir. Diğer öğeler yüklemin tamamlayıcı öğeleridir.
Cümlede yüklemi bulmak için herhangi bir öğeye soru soramayız. Onu çekimli durumda bulunan sözcüklerden anlarız.

Örneğin;

“Biliyorum” sözü “bilmek” eyleminin şimdiki zamanla çekimlendiğini gösteriyor. Öyleyse yargı bildiriyor demektir. Dolayısıyla bir cümledir.
“Biraz önce gelen çocuk, kapıcının kızıydı.”
cümlesindeki altı çizili söz isim tamlaması olduğundan;
“O, eskiden, yaramaz bir çocuktu.”
cümlesindeki altı çizili söz sıfat tamlaması olduğundan birbirinden ayrılmaz ve birlikte yüklem olur.

Özne

Cümlede yüklemin bildirdiği işi, hareketi yapan ya da oluş içinde bulunan öğedir. Cümlenin temel öğesidir. Ancak her cümlede bulunmak zorunda değildir.
Cümlede özneyi bulmak için yükleme “kim” ve “ne” sorularını sorarız. Ancak özellikle “ne” sorusu, nesneyi bulmak için de sorulduğundan, biz özne sorusunu yükleme değişik biçimde sorarız.

Örneğin;

“Öğretmen soruyu bana sordu.”
cümlesinde “sordu” yüklemdir. Özneyi bulmak için yükleme “Soran kim?” diye soruyoruz. Cevap olarak “Öğretmen” geliyor. Öyleyse cümlenin öznesi bu sözcüktür.
Cümlede özne yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, açık olarak verilebileceği gibi, yüklemin çekiminden de çıkarılabilir. Cümlede olmayan, yüklemdeki şahıs eklerinden anlaşılan bu tür öznelere “gizli özne” adı verilir.
“Sana bu kitabı iki günlüğüne verebilirim.”
cümlesinin yüklemi “verebilirim” sözüdür. Özneyi bulmak için “Veren kim?” diye soruyoruz, “Ben” cevabı geliyor; ancak bu söz cümlede yok, biz bunu yüklemin bildirdiği şahıstan çıkarıyoruz. Öyleyse bu cümlenin öznesi gizli öznedir. Bu özne cümlede var olan öğelerden biri sayılmaz. Yani “Geldim.” cümlesinde öznenin “ben” olduğu görülse bile bu cümle sadece yüklemden oluşmuş sayılır.
Her cümlede özne bulunmaz. Yani eylemi yapan bazen belli değildir.
“Kasabaya bu yoldan gidilmez.”
cümlesinde “Gidilmeyen ne, gidilmeyen kim?” gibi sorulara cevap alınmaz. Öyleyse cümlenin öznesi yoktur.

Nesne

Cümlede yüklemin bildirdiği işten etkilenen öğedir. Yükleme sorulan “kimi, neyi, ne” sorularına cevap verir.
Nesneler hal ekini alıp almamalarına göre iki grupta incelenir.

1. Belirtili Nesne

Nesne görevinde bulunan söz, “-i” hal ekini almışsa, nesneye belirtili nesne denir.
“Çiçekleri annesine verdi.”
cümlesinde “Çiçekleri” nesnesi “-i” hal eki aldığından belirtili nesnedir.

2. Belirtisiz Nesne

Nesne görevinde bulunan söz “-i” hal ekini almamışsa nesne, belirtisiz nesnedir.
“Annesi için çiçek topladı.”
cümlesinde “çiçek” nesnesi bu eki almamış ve belirtisiz nesne olmuştur.

Dolaylı Tümleç

Yüklemin yöneldiği, bulunduğu, çıktığı yeri gösteren öğedir. Yükleme sorulan “-e”, “-de” ve “-den” hal eklerini alan sorulara aynı ekleri alarak cevap veren sözcük ya da söz öbekleri dolaylı tümleç görevinde bulunur. Soruların ve cevapların aynı ekleri alması zorunluluğu bunun diğer öğelerle karışmasına engel olur. Bunu örneklerle açıklayalım.
“Elindeki kitap ve defterleri bana verdi.”
cümlesinde altı çizili öğeyi bulabilmek için yükleme “kime” sorusunu soruyoruz. Soru da cevap da aynı eki almış. Öyleyse “bana” sözü dolaylı tümleçtir.
“Sizinle ancak yaza görüşürüz.”
cümlesinde altı çizili sözcük de “-e” hal ekini almıştır. Ancak bu öğeyi bulmak için yükleme “ne zaman” sorusunu soruyoruz. Görüldüğü gibi soru hal eki almadan soruluyor. Öyleyse bu, “-e” hal eki almış olmasına rağmen dolaylı tümleç değildir.
“Kimseye sormadan dışarı çıktı.”
cümlesinde ise altı çizili öğeyi bulmak için yükleme “nereye” sorusunu soruyoruz. Bu durumda soru, “-e” hal eki almış, ancak “dışarı” sözü aynı eki almamış. Öyleyse buna da dolaylı tümleç diyemeyiz.
Görüldüğü gibi sorular ve cevapların aynı ekleri alması koşulu, birbiriyle karışan öğeleri ayırt etmemizi sağlıyor.
Aynı durumu “-de” ve “-den” eklerinde de görebiliriz.
“Beni sınıfta iki saattir bekliyormuş.”
cümlesindeki altı çizili öğeyi cevap olarak almak için, yükleme “nerede” sorusunu soruyoruz. Öyleyse bu öğe dolaylı tümleçtir.
“Hepimiz iki saattir ayakta bekliyoruz.”
cümlesinde ise altı çizili öğeyi bulabilmek için yükleme “nasıl” sorusunu sormamız gerekiyor. Görüldüğü gibi soru “-de” ekiyle sorulmamış. Demek ki öğe dolaylı tümleç değil.
“O, iki gün önce buradan ayrıldı.”
cümlesinde altı çizili öğe “nereden” sorusuna cevap vererek dolaylı tümleç olmuş.
“Senin de gelmeni yürekten isterdim.”
cümlesinde altı çizili öğe “nasıl” sorusuna cevap verdiğinden dolaylı tümleç değildir.
“Şu elmadan üç kilo verir misin?”
cümlesinde altı çizili öğeyi bulmak için “neyden” sorusunu yükleme soruyoruz. Cevap geldiğinden öğe dolaylı tümleçtir.
“Hastalandığından gelmedi.”
cümlesinde altı çizili öğeyi ise “niçin” sorusuyla buluyoruz. Öyleyse bu, dolaylı tümleç değildir.
Örnekleri daha da çoğaltabiliriz. Burada unutmamamız gereken, soruyla cevabın aynı ekleri (-e, -de, -den) almasıdır. Dolaylı tümleci bulduran soruları ezberlemek yerine, bunu kavramak daha avantajlı bir yoldur.

Zarf Tümleci

Yüklemin zamanını, durumunu, miktarını, yönünü, koşulunu vb. bildiren öğelerdir. Bunların her biri değişik bir soruyla bulunur.
“Hava kararmadan köye inmeliyiz.”
cümlesindeki altı çizili zarf “ne zaman”;
“Dosta düşmana muhtaç olmadan

yaşamalıyız.” cümlesinde altı çizili zarf “nasıl”;
“Aldığı notlar şaşılacak kadar yüksekti.”
cümlesindeki altı çizili zarf “ne kadar”;
“Tek bir söz bile söylemeden içeri girdi.”
cümlesindeki altı çizili zarf “nereye”;
“Zamanımız kalırsa bir örnek daha çözeriz.”
cümlesindeki altı çizili zarf “hangi takdirde” sorularına cevap vermişlerdir. Yükleme sorulan bu sorulara cevap veren öğeler daima zarftır. Ancak burada “nereye” sorusuna dikkat etmeliyiz. Dolaylı tümleç konusunda da söylemiştik, bu soru dolaylı tümleci de buldurur. Ancak cevabın da aynı eki alması gerekir. Örnekteki “içeri” sözü ise bu eki almamıştır. Bu özelliği, yani hal eki almadan yön bildirme özelliğini yer-yön zarfları gösterir.
Cümleyi öğelerine ayırırken dikkat edilmesi gereken bir husus, azlık – çokluk zarflarının kullanımıdır.
“O, çok çalışkan bir öğrencidir.”
cümlesinde yüklem, altı çizili sözün tamamıdır. Çünkü “öğrenci” isimdir, “çalışkan” öğrencinin sıfatıdır. “çok” da çalışkan sıfatının zarfıdır. Dolayısıyla, “çok çalışkan bir öğrenci” sıfat tamlaması olduğundan bunlar birbirinden ayrılmaz. Oysa biz aynı cümleyi;
“O, çok çalışkandır.”
şeklinde kullansak, “çalışkandır” yüklem “çok” zarf tümleci olacaktır. Kısaca adlaşmış sıfatlar yüklem olduğunda, onun derecesini bildiren zarflar zarf tümleci olur. Çıkmış soruların birinde,
“Kafesteki kuşların tüyleri, şaşılacak kadar parlaktı.”
cümlesi verilmiş ve “şaşılacak kadar” öğesine zarf tümleci denmiştir.

Edat Tümleci

Çıkmış sorularda, seçeneklerde bile olsa, edat tümleci adının geçtiği görülmemiştir. Ancak bazı soruların çözümünde yardımcı olduğu söylenebilir. Eğer seçeneklerde “edat tümleci” adı geçmiyorsa, siz “edat tümleci” olarak gördüğünüz söz öbeklerine zarf tümleci de diyebilirsiniz.
Yüklemin ne ile, kimin ile, hangi amaçla, yapıldığını gösteren söz öbeklerine edat tümleci denir.
“O, bütün yazılarını, dolma kalemle yazar.”
“Bu araştırmayı arkadaşlarıyla yapmış.”
“Bu yemekleri sizin için hazırladım.”
cümlelerindeki altı çizili söz öbekleri edat tümleci sayılır.

Cümle içinde her söz, cümlenin bir öğesi durumunda değildir. Yükleme sorulan sorulara cevap vermeyen söz veya söz öbekleri cümle dışı unsur sayılır. Örneğin aşağıdaki cümleyi öğelerine ayıralım.

“Ahmet, sana defalarca geç kalmamanı
Nesne Dolaylı Zarf

söylemedim mi?”
yüklem

Görüldüğü gibi “Ahmet” sözü cümlede yükleme sorulan herhangi bir soruya cevap vermiyor yani cümle dışı unsurdur.

CÜMLE VURGUSU

Cümlede asıl anlatılmak istenen öğe vurgulanır. Biz konuşurken, önemsediğimiz öğeyi cümlenin herhangi bir yerinde ses tonumuzu yükselterek vurgulayabiliriz. Ancak yazıda bunu yapamayacağımızdan, vurgulamak istediğimiz öğeyi yükleme yaklaştırırız. Yani cümlede yükleme en yakın öğe, en çok vurgulanan öğedir.
“O, beni, hep burada bekler.”
Özne Nesne Zarf Dolaylı Yüklem

Tümleci Tümleç

cümlesinde yükleme en yakın öğe dolaylı tümleç olduğundan, en çok vurgulanan öğe de odur.

ARASÖZ

Cümleyi söylerken söz arasına sıkıştırılan, bazen bir öğenin açıklayıcısı, bazen cümle dışı unsur olan söz veya söz öbeklerine arasöz denir. Eğer bu söz bir cümle ise “aracümle” diye de adlandırılır.

Açıklamadan da anlaşılacağı gibi arasözün iki işlevi vardır.

“O kasabayı, doğduğum yeri, bu kitapta tanıttım.”
Nesne Dolaylı Yüklem
Tümleç

cümlesinde “doğduğum yeri” sözü, kasaba hakkında söylenmiştir ve kasabayı açıklamaktadır. Öyleyse bu öğe nesneyi açıklayan bir arasözdür.

Arasöz daima açıkladığı öğeden sonra gelir.

“Ahmet, siz de çok iyi bilirsiniz, derslerine pek çalışmaz.”
özne Dolaylı Zarf Yüklem
Tümleç Tümleci

cümlesinde “siz de çok iyi bilirsiniz” sözü cümlenin geneli üzerinde açıklama yapan, ancak herhangi bir öğeyle ilgili olmayan bir arasözdür. Cümle dışı unsur olarak kabul edilir.
Arasöz ve aracümleler iki virgül arasında ya da iki kısa çizgi arasında verilir.

“Anneme, hayatını bana adayan kadına, saygıda kusur etmem.”
D.Tümleç Dolaylı Tümleç Yüklem

“Odaya girdiğimde, neden olduğunu bilmiyorum,

alıntıdır.

About these ads

CÜMLENİN ÖĞELERİ için 47 cevap

  1. sidem diyor ki:

    ödevler için başvurmak istedim

  2. melike diyor ki:

    site çok hoşuma gitti ve bir çok bilgi örendim emeği geçen herkese teşekkürlerimi sunarım …………

  3. feyza diyor ki:

    arkadaşlar benim dönem ödevim cümlenin öğeleri ama cümlenin öğeleri konusu değil bi kitap bulcam ve o kitaptan cümleler seçcem onları teker teker öğelerine ayırcam bana yardım edebilecek bi yardımsewer var mı aranızda

  4. mehtap diyor ki:

    güzel ama bıde anında öss de cıkıs sorularversenız daha ii olur bence sizce:)yanı bılgıız pekışir demi ama haklı deiilmiym sız soleyın mehta haklı dıenler 2233 haklı yazp ollasınlar:))))

  5. mehtap diyor ki:

    hep yanlıs yazmısım ö.dileri herkesden yanı dıomı ii olmusta bırde yannda öss de cıkmıs sorlar versenız daha ii olur bence sizce:)yanı haklı degilmiyim mehtap haklı dıyenlar 2233 e haklı yazıp yollasınlar:)))

  6. sema diyor ki:

    benm çok hoşuma gitti ama ben başka yerden indirdim burayı sonradan gözüm çarptıı ama çok hoş bi site:)))

  7. ayşe18 diyor ki:

    arkadaşlar selam bende sözelcılerdenim…full yapmamız gerekıyo özellıkle bu konuları ii bilmemıs gerekıyo..calışın calışın calışın …öleeee ne yapmalıyım,nasıl olur,ben kalmısım zaten demekle olmuyu..sınıfın en kötülerındendım calıştım çalıştım şimdi yanıma gelıp benden bilgi ıstıyolar bu dünya böledır..ilk önce okuyun..hocanın yazdıklarını daha sonrada kavrayın..sonra netten bakın biilgilere sınav öncesıde arkadaslarla konusup tartısın..mutlaka bırseyler yaparsınız:D:DBASARILAR ÖSS YE GIRECEGIMMM:((((

  8. ne iş diyor ki:

    ne iş yav hep kızlar akmış bu konuya burnuma hile kokulaı geliyor ortam yaratılmaya çalışılmış burada

  9. gamze diyor ki:

    selam ben bali_gamze.103@sitenizi çok beğendim

  10. sezer diyor ki:

    GÜZEL AMA DAHA AÇIK OLABİLİRDİ

  11. Beste.! diyor ki:

    ya lutfen su konunun ossde cikmis sorularini da verirseniz cok sevinecegim.. =D

  12. elifnur diyor ki:

    ne bu doğudan esen delikanlı yele yelken tutabilirler,nede bu köpüklü,baş döndürerek akan sulara dayanabilirler.

    arkadaşlar ben bu cümlenin ögelerini bulamadım bana yardımcı olur musunuz?

  13. htyrt diyor ki:

    çok gözel bir site yiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiivrum

  14. gzm diyor ki:

    of çok karışık yaw. sbs var 2-3 hafta sonra off offf.

  15. gzm diyor ki:

    saolun ama çook tşk

  16. faruk diyor ki:

    kardes yha benim odevim var bi tane biriniz msn adresime mail atabilirmi
    odev:soru cumlesinde ogelerin bulunması
    msn:faruk_savas@windowslive.com

  17. ne yapacan diyor ki:

    ya sewmedim borayı odev war ama bu yeterli deil di :( :( :( :( :( daha cok bilgi olabilirdi :( :( :):((:):

  18. emrecan diyor ki:

    saolasın aga bunlara çaliştim diye annem bilgisayar oynama cezamı kaldırdı :):):):) ama çok yeterli deil. daha çok şey olabilirdi

    yinede saolun

  19. tülay diyor ki:

    slm arkadaşlar gerçekten güsell bilgilrmiş.. tşkler emeği geçenlere….

  20. tülay diyor ki:

    ama kopyalan mıo..=((

  21. aaaaaa diyor ki:

    yupppii

  22. aaaaaaaaaaa diyor ki:

    arkadaşlar bana 100 tane cümlenin ögeleri lazım ben öyle yazdım bu geldi bu da bi işe yaramaz

  23. YaRgIÇ diyor ki:

    SLM BİLGİLER İÇİN TEŞEKKÜRLER….

  24. elif nur diyor ki:

    ya bu site güzell ama tüm konuyu içeren örnklerr istiyoruzzz cvplarıyla brlkte

  25. trabzonleee diyor ki:

    CUMLEDEN S.A HERKESE.ARKADASLAR BENIM ODEVIM CÜMLENİN ÖGELERİ İLE İLGİLİ ÖSS DE CIKMIS SORULAR BİRİSİ YARDIM EDEBILIRMI ARDIM ARADIM YOK!!! ANLATIM BOZUKLLUKLARI CUMLENIN OGELERINE GIRIORMU? YAZINCA HEP O CIKIOR LUTFEN BIRI CEVAP YAZSIN YARIN ODEVİ VERECEM—-LUTFENNNNN……MSN:SONERL_5231@HOTMAİL.COM

  26. trabzonleee diyor ki:

    CEVAP BEKLIORUM PLSSS

  27. memet diyor ki:

    çok guzel bi site

  28. çağla diyor ki:

    ben sizi çok seviyorum süpersiniz ya siz

  29. çağla diyor ki:

    sizin sayenizde ödevlerimi kolayca yapıyorum artık

  30. özlem diyor ki:

    valla siz harikasınız ben şahsen çağlaya katılıyorum iyi günler

  31. ahmet diyor ki:

    çok güzel olmuş çok begendim ellerinize sağlık teşekkür ederim

  32. ayşenur diyor ki diyor ki:

    çok güzel çok beyendim

  33. ayşenur diyor ki:

    çok beyendim hepiniz çalışın arkadaşlar yapana ellerine salık.

  34. Honnour diyor ki:

    arkadaşlar merhaba. benim ihtiyacım olan cümlenin ögeleri öss de şimdiye kadar çıkmış bütün sorular ve cevap anlatımı. varsa bir link döküman ulaştırırsanız sevinirim. onurcanovanni@hotmail.com şimdiden teşekkür ederim…

  35. eda diyor ki:

    iyi hoşta güzelde daha iyi olabilirdi.benim istediğim bilgiler değil bunlar

  36. pelin diyor ki:

    yaa ben oks fdd 8. sınıf kitabının sadece cümlenin öğeleri sayfasını görmek istiyorum n’yapim sizde varmı

  37. pelin diyor ki diyor ki:

    bence bu tanımlarını yazmasaydınız sadece karışık örneklerle öğelere ayrılmış cümleler istiyoruz bana katılan var mı arkadaşlar

  38. canan diyor ki:

    katılıyorum pelin sana bencede

  39. canan diyor ki:

    bence biraz karışık ama yine sağ olun

  40. canan diyor ki:

    bence cümlelerin cümlenin öğelerini istiyom

  41. canan diyor ki:

    bennnnnn gerçekten anlamadımmmmmmmmmmmmmmm

  42. canan diyor ki:

    keşke video gibi birşey olsaydı

  43. sena diyor ki:

    neden aradığımı bulamıyorum
    :(

  44. sare diyor ki:

    idare eder ynede emeğe saygı tesekkrler …

  45. furkan diyor ki:

    derslerime çok yardımcı oldu fakat çok fazla örnek yok bnce 150_250 adet cümle olmadan bu site bir hiç hiçin bile altında 250 adet örnek bekliyorum sizden birde cümlelerin yarısı alıntı

  46. ErgenStayla* diyor ki:

    Bence size gerçekten faydası olsaydı yazım hatalarınız biraz da olsa düzelirdi. Neyse, güzel site. Teşekkürler.

  47. eda diyor ki:

    benim işime yaramaz yarayanlar yazsınnnnnn……

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.

%d blogcu bunu beğendi: