ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-11

HR. SYS, 2873/5_3

Bâb‑ı Âlî

Hariciye Nezâreti

Umûr‑ı Siyâsiyye Müdüriyet‑i Umûmiyyesi

Almanya Sefâreti’nden 4 Temmuz 915 de Hariciye Nezâreti’ne verilen muhtıranın tercümesidir.

Şarkî Anadolu vilâyâtının Ermeni sekenesine karşı hükûmet‑i seniyyece mukarrer olan tedâbîr‑i tenkîliye esbâb‑ı askeriye ilcâsıyla müttehiz olduğundan ve bir müdâfa‘a‑i meşrû‘a vâsıtası teşkîl eylediğinden Almanya Hükümeti tedâbîr‑i mezkûre Türkiye’nin vaz‘iyet‑i dâhiliyesini takviye etmek ve anı isyan tesaddiyâtından masûn bırakmak maksadına ma‘tûf kaldıkca mevki‘‑i icrâya vaz‘ına muhâlefete uzak bulunur.

Bu bâbda Almanya Hükümeti’nin efkârı İtilaf Devletleri’nin Ermeniler’in zulüm-dîde oldukları iddi‘âsıyla Hükümet‑i Seniyye’ye vukû‘bulan tehdîdlerine cevâben hükümet‑i müşâru’n-ileyhâ tarafından verilen îzâhât ile tamâmen muvâfıkdır.

Diğer tarafdan Almanya Hükümeti mâru’z-zikr tedâbîr‑i şedîdeden, ez-cümle mücrimîn ve ma‘sûmîn tefrîk edilmeksizin külliyetle teğrîb keyfiyetinden bi’l-husûs tedâbîr‑i mezkûre kıtâl ve gârât gibi ef‘âl‑i şedîde ile müterâfık oldukça tevellüd edecek tehlikeleri nefsinden ketm edemez.

Hayfâ ki sefârete vârid olan haberlere göre me’mûrîn‑i mahalliye min külli’l-vücûh sezâvâr‑ı te’essüf olan bu kabîlden hâdisâtın men‘ine kâdir olamamıştır. Düşman devletler Ermeniler beyninde iğtişâş husûle getirmek için şu halden istifâde edecekler ve bu hususda hâriçde neşredecekleri haberler bî-taraf memâlikde ale’l-husus bir vakitten beri mümessilleri Türkiye’deki Ermeniler’in mukadderâtıyla alâkadarâne iştiğâle başlayan Şimâlî Hükûmât‑ı Müttehidede bir heyecân‑ı şedîde sebep olmaktan hâlî kalmayacaktır. Almanya Hükûmeti bundan gerek harb‑i hâzırda gerek istikbâlde menâfi‘‑i müşterekeleri zararına olarak hâmil olabilecek netâyice Türkiye’nin dost ve müttefiki sıfatıyla Bâb‑ı Âlî’nin nazar‑ı dikkatini celbetmeyi kendisince vazîfe addeder.

Ermeni meselesinin akd‑i sulh zamânında Düvel‑i Ecnebiye’ye Türkiye’nin umûr‑ı dâhiliyesine müdâhale için yeni bir bahane hizmetini görmesi melhûzdur.

Sefâret, mevtınlarından çıkarılan Ermeniler’in gerek nakilleri esnâda gerek yeni ikâmetgâhlarında can ve mülklerinin hıfz u vikâye zımnında tedâbîr‑i mü’essire ittihâz etmeleri için me’mûrîn‑i vilâyâta evâmir‑i kat‘iyye i‘tâsında lüzûm‑ı âcil olduğu fikrindedir.

Sefâret, Pâ-yı Taht ve vilâyât, bâ husûs Diyarbekir ve Adana Dîvân‑ı Harpleri tarafından Ermeniler hakkında sâdır olmuş ve olacak idam kararlarının şimdilik te’hîr‑i icrâsı dahi vâcibe‑i ihtiyâta muvâfık olacağı fikrindedir.

El-hâsıl Almanya Sefâreti el-yevm Ermeni sekenesinin ihrâcına ibtidâr olunan vilâyâtdaki Almanya ticâret ve mü’essesât‑ı hayriyesi menâfi‘‑i adîdesinin nazar‑ı dikkate alınmasını Hükûmet‑i Seniyye’den ricâ eder. Ermeniler’in acâleten azîmetleri işbu menâfi‘a zarar‑ı azîm îras ettiğinden yerlerinden çıkarılacaklara i‘tâ olunan hareket mühletlerinin bazı ahvâlde temdîdine ve mevzû‘‑ı bahs olan mü’essese‑i hayriyeler hey’etinden olanlar da oralarda îvâ ve i‘âşe edilen mukîm talebe, eytâm vesâir eşhâsa teb‘îdlerini îcâb ettirecek ef‘âl ile müttehim olanlar bi’t-tab‘ istisnâ edilmek üzre ikâmetgâh‑ı kadîmlerinde kalmarında Bâb‑ı Âlîce müsâ‘ade buyurulduğu halde sefâret bu keyfiyeti nazar‑ı şükrân ile görecektir.


 

HR. SYS, 2873/5_4

Bâb‑ı Âlî

Hariciye Nezâreti

Umûr‑ı Siyâsiyye Müdüriyyet‑i Umûmiyyesi

Mühimme Kalemi

Fî 26 Teşrîn‑i evvel sene 331

Evvelki tezkirelerde Sadâret ‑i Uzmâ’dan cevap vürûduna kadar elde tutulması emir buyuruldu.

Almanya Sefâreti 4 Temmuz sene 915’de Hariciye Nezâreti’ne verdiği muhtırada Şarkî Anadolu Vilâyâtı’nın Ermeni sekenesine karşı Hükûmet‑i Seniyye’ce mukarrer olan tedâbîr‑i şedîdeden dolayı Bâb‑ı Âlî’nin nazar‑ı dikkatini celbetmiş ve Ermeni sekenesi ihrâcına ibtidâr olunan vilâyâtda Almanya ticâret ve mü’ssesât‑ı hayriyyesi menâfi‘‑i adîdesinin nazar‑ı dikkate alınmasını ricâ eylemiştir. İşbu muhtıra ile buna cevâben kaleme alınan muhtıranın tercümeleri Meclis‑i Vükelâ’ca mütâla‘a buyurulmak üzre 7 Temmuz sene 331’de 214 makâm‑ı sâmi’‑i Sadâret‑i Uzmâya takdîm olundu.

Almanya Sefâreti 13 Eylül sene 911 tarihli takrîr‑i şifâhîde Ermeniler hakkındaki tedâbîr yüzünden Almanya ticâretine îrâs olunan zarar ve ziyandan dolayı Hükûmet‑i Seniyye’nin mes’ûl tutulacağını bildirmiş ve bazı metâlibi muhtevî olarak Deutsche Bank ve Deutsche Orient Bank taraflarından verilmiş istidânâmeleri gönderilmiştir. Bunların tercümeleri dahi 8 Eylül sene 331’de 291 makâm‑ı sâmi‑i müşâru’n-ileyhe takdîm olundu.

Bâlâda tarihi mezkûr takrîr‑i şifâhîye ve aynı metâlib ve mülâhazâtı muhtevî olarak Avusturya Sefâreti’nden verilen takrîr‑i şifâhîye cevaben kaleme alınan muhtıranın müsveddesi 27 Eylül sene 331’de 315 makâm‑ı celîl‑i Sadâret‑i Uzmâya takdîm edildi. Avusturya Sefâreti’nin takrîr‑i şifâhî tercümesi 9 Eylül sene 331’de elden Meclis‑i Vükelâ’ya takdîm olunmuştur.

Almanya ve Avusturya sefâretlerinin tekerrür eden metâlib ve mütâla‘âtı şâyân‑ı dikkat olmakla keyfiyetin Meclis‑i Âli’‑i Vükelâ’ca tezekkürü ve sefârete verilecek cevabın Hariciye Nezâreti’ne teblîği muktezî görülmektedir.

  

Cevap verilecek.


 

HR. SYS, 2873/5_10

Bâb‑ı Âlî

Hariciye Nezâreti

Umûr‑ı Siyâsiyye Müdüriyet‑i Umûmiyyesi

Almanya Sefâreti’ne tevdi‘ olunacak muhtıranın tercümesi.

Sefâret‑i İmparatoriye’nin Ermenilere dair muhtırasına mezkûr olan tedâbîr umûr‑ı dâhiliyeye müte‘allik mesâ’ilden olduğu cihetle diplomatik bir teşebbüse mevzû‘ teşkîl edemez, ki zaten sefâret elbet bu fikirle hareket etmemiştir. Melfûf varakada münderiç ma‘lûmât mahzâ müttefik memlekette efkâr‑ı âmmeyi tenvîr etmek maksadıyla ihbâr kabîlinden olarak i‘tâ olunur.

Melfûfunun tercümesi

Bâb‑ı Âlî zaten çokdanberi Ermeni tertîbât‑ı ihtilâliyesi hakkında haberler almış idi. Ermeni Hınçak Cemiyeti Merkez Komitesi tarafından sâdır olup Paris’deki Humanite Gazetesi tarafından ahîren neşr ve bilâhare memâlik‑i muhtelife gazetelerinde ve ez-cümle “Dimanches” nâmındaki Romen (?) Gazetenin geçen 11 Hazîran tarihli nüshasında naklen münderic bulunan da‘vetnâmenin bazı fıkarâtının burada zikrinde fâ’ide mülâhaza olunmuştur.

“Ermeni Milleti . . . harbin ilk gününden i‘tibâren müttefiklerle müşâreket cür’etinde bulundu.

El-yevm 80000 Ermeni Askeri Rus Sancağı altında Avusturya ve Almanya ordularına ve 40000 Ermeni Askeri Türkler’e karşı muhârebe etmektedir. İş bundan ibâret değildir. Her tarafdan gelmiş 10000’i mütecâviz Ermeni gönüllüsü Müttefik Ordular’ın muvaffakiyeti için Rus-Türk-İran cephesinde kanlarını dökmektedirler. Onlar da Ermeni ihtilâlinden tecrübe-dîde olmuş muhâripler bulunup bunlar Türk Askeri’nin hâlet‑i rûhiyesine, nasıl döğüştüğüne pek vâkıf olduklarından ve mıntıkanın nukât‑ı sevku’l-ceyşiyesini bildiklerinden Rus Ordusu’nun pîş-dâr kıta‘âtına şâyân‑ı tezkâr hıdemât


 

HR. SYS, 2873/5_11

îfâ etmiş ve el-ân etmekte bulunmuşlardır. ”

Ruslar’ın yanında Ordu-yı Hümâyûn’a karşı harp etmekte olan Ermeniler’n -ki kısm‑ı a‘zamı Devlet‑i Osmâniyye tâbi‘iyyetinde oldukları ma‘lumdur- bu suretle muhârebeden evvel tanzîm ve ihzâr edilmiş bir planı noktası noktasına tatbîk eylemekte bulunduklarına Me’mûrîn‑i Osmâniyye muttali‘ idiler.

Ma‘a-hâzâ Hükûmet‑i Osmâniyye ahvâl‑i hâzırada dâhilî bir mes’ele‑i vahîme uyandırmamak için terakkub ve intizâr tavrını aldı. Binâ’en-alâ-zâlik Ermeniler’in artık Rus Ordusu saflarında kesîf kitleler halinde muhârebe etmekle iktifâ etmeyip Van Vilâyetinde bir büyük hareket‑i ihtilâliye ihdâs ettikleri âna kadar hiç bir tedbîr‑i zecrîye mürâca‘at etmedi. Ermeniler merkez‑i vilâyetdeki mebâni’‑i emîriyye ve umûmiyyeyi istîlâ ve düşman kuvvetlerinin şehre duhûlünü teshîl etmek kasd‑ı bâriziyle silah be-dest olarak günlerce me’mûrîn ve Asâkîr‑i Şâhâne’ye ta‘arruz ettiler. İstihdâf ettikleri maksat sûret‑i pezîr oldu.

Bu ihtilâl üzerine Hükûmet‑i Seniyye Ermenileri harekât‑ı askeriye mıntıkasından çekmeye karar verdi. Eger Ermeniler son zamanlarda harekât‑ı ihtilâliyelerini Ordu-yı Hümâyûn’un menzil hatlarına kadar tevsî‘ etmemiş olsalar idi Hükûmet tedbîr‑i mezkûr ile iktifâ edecek idi. Halbuki Rûmî Hazîran’ın ikisinde beşyüz müsellah Ermeni, kendilerine iltihâk eden aynı unsura mensup asker firârîlerle bereber, Şarkî Karahisar’a bağteten hücûm ile müslüman mahallelerini basarak oradaki bi’l-cümle hânelere ateş verdiler. Ba‘dehû şehrin iç kal‘asına tehassun ederek me’mûrîn‑i mahalliyenin nesâ’ih‑i pederâne ve îtilâf‑ı cûyânelerine tüfenk kurşunlarıyla ve bombalar endahtıyla mukâbele ve bu vecihle asker ve ahâlîden yüzelli kişinin telefine sebep oldular. Kan dökmeksizin teslimlerini istihsâl zımnında hükûmetin son teklîfi semeresiz kaldı. Me’mûrîn de iç kal‘aya karşı top isti‘mâl etmek mecburiyetinde kaldı. Ancak bu tedbîr‑i zecrî sâyesindedir ki me’mûrîn mâh‑ı mezbûrun yirminci günü mâru’z-zikr âsîleri taht‑ı itâ‘ata alabildiler. Şurası hâssaten kayda lâyıkdırki bu gibi harekât‑ı isyâniyyenin dâhil‑i memlekete sirâyet ve tevsi‘inden dolayı harekât-mezkûreyi teskîn ve itfâ etmek üzre Hükûmet‑i Seniyye muhtelif cephelerde bulunan ordularından kuvvetler ifrâzına mecbûr olmaktadır.

Binâ-berîn Bâb‑ı Âlî Ermenileri asâyiş‑i memleket nokta‑i nazarından ikâmetleri pek vahîm tehlikeler tevlîd edebilecek mahallerden uzaklaştırıp Ruslar’ın az çok fi‘ilî nüfûzlarından âzâde olacakları ve intizâm ve râhat‑i umûmîyi ihlâl edemiyecekleri vilâyâtda yerleştirmeye karâr vermekde muztarr kaldı.

Bu ahvâlde Ermeniler’den filan veya filanın ma‘sûmiyet ya mücrimiyeti mevzû‘‑ı bahs olmayıp keyfiyet devletin ve kendi hallerinde yaşamakta olan halkın menâfi‘‑i âliyesini himâyeye ittihaz olunmuş bir karâr‑ı umûmîden ibâretdir.

Bazı bed-hâhânın işâ‘âtına muğâyir olarak tedbîr‑i mezkûrun tatbîki asla kıtâl, gasb ve ğârât ve tecâvüzâta sebep olmamıştır.

Hükûmet‑i Seniyye yerleri değiştirilen Ermeniler’in kânûnen tanınmış hukuklarını gözetmekten hâli kalmamış ve kalmamakta bulunmuştur. Ermeniler’e seyahatlerinde jandarma ve icab ettikce asker terfîk olunmaktadır.

Memâlik‑i Mahrûsanın vilâyât‑ı sâ’iresine nakil ile yerleştirilen Ermeniler’in menâfi‘ini vikâye‑i emvâl‑i menkûle ve ğayr‑i menkûlelerine müte‘allık husûsât ile iştiğâl etmek üzre mahallerinde komisyonlar teşkîl edilmiştir. İşbu komisyonlar evvel emirde mezkûr Ermeniler’den Alman ticaretgâh ve müessesât‑ı hayriyesinde müstahdem olanların emvâliyle meşgul olacaktır. Me’mûrîn‑i Osmâniyye haklarında ta‘kîbât‑ı kânûniyye icrâ olunmayan Ermeniler’in kâffesi hakkında rıfk ve mülâyemetle hareket etmekte olup bu cümleden olmak üzre sâbıku’z-zikr Ermeni müstahdimîne i‘tâ edilen hareket mühletini temdîd etmişlerdir.


 

HR. SYS, 2873/5_12

Bâb‑ı Âlî

Hariciye Nezâreti

Umûr‑ı Siyâsiyye Müdüriyet‑i Umûmiyyesi

  

7 Eylül sene 331

Hulâsa:

Anadolu’da bulunan Ermeniler

Mahremâne

Sadâret‑i Uzmâya

Ermeniler hakkında Hükûmet‑i Seniyye’ce ahîren ittihâz olunan tedâbirden dolayı bazı mütâla‘âtı mütezammın olarak Almanya Sefâretinden verilmiş muhtıra ile buna cevâben kaleme alınan muhtıranın tercümeleri 7 Temmuz sene 331 tarihli ve 214-68734 numaralı tezkire‑i âcizî ile takdîm kılınmış idi. Hükûmet‑i Osmâniyye tarafından Alman ticâretinde müşteri bulunan Ermeniler hakkında idâreten ittihâz olunan tedâbîr ile bu tedâbîrin icrâsı emrinde vilâyât me’murlarının tavr ve hareket‑i kanûn-şikenâneleri yüzünden ticâret‑i mezkûreye doğrudan doğruya îrâs olunan bi’lcümle zarar ve ziyandan dolayı Hükûmet‑i Osmâniyye’nin mes’ûl tutulacağını müş‘ir ve mülâhazât‑ı sâ’ireyi muhtevî olarak Almanya Sefâreti’nden bu kerede i‘tâ olunan 13 Eylül sene 915 tarihli notaverbalin ve melfûfları Deutsche Bank ve Deutsche Orient Bank tarafından mu‘tî istid‘ânâmelerin hulâsalarının tercümeleri dahi leffen arz ve tesyîr edildi. Evrâk‑ı mezkûre münderecâtı ve Almanya Sefâreti’nin bu hususa dair evvelâ şifâhen sâniyen muhtıra vermek sûretiyle ve sâlisen notaverbal şeklinde tekerrür eden mütâla‘âtı şâyân‑ı dikkat bulunmuş olmağla keyfiyetin Meclis‑i Âli‑i Vükelâca tezekkürü ve sefârete verilecek cevâbın taraf‑ı çâkerîye emr u inbâsı menût‑ı re’-yi sâmi‑i hıdiv‑i ekremîleridir. Ol-bâbda.


 

HR. SYS, 2873/5_33

Bâb‑ı Âlî

Hariciye Nezâreti

İstişâre Odası

Aded

Husûsî: 3

Mahremâne

Almanya Sefâreti Ermeni mes’elesi hakkında 3 Temmuz sene 915 tarihinde bir muhtıra irsâl ederek Şarkî Anadolu vilâyâtında ittihâz edilen tedâbîr‑i tenkîliyenin bir maksad‑ı askerîye ma‘tûf ve Devlet‑i Osmâniyye için müdâfa‘a‑i meşrû‘a vesâ’itinden olmasına mebnî bu bâbda Almanya Hükûmeti’yle Hükûmet‑i Seniyye’nin nukât‑ı nazarı tevâfuk ettiğini şu kadarki Ermeniler’in esnâ-yı naklinde iltizâm‑ı şiddetden hazer edilmek ve hâdisât‑ı mü’essife vukû‘una meydan verilmemek devleteynin menâfi‘‑i hâliye ve müstakbele‑i müşterekeleri muktezeyâtından olduğunu ve sulhun in‘ikâdı sırasında Ermeni meselesi Düvel‑i Ecnebiyye’nin Türkiye umûr‑ı dâhiliyesine yeniden müdâhalelerine vesîle teşkîl edeceği şâyân‑ı te’emmül bulunduğunu 13 Eylül tarihli notaverbali ile de Ermeniler’in nakli Alman menâfi‘‑i iktisâdiyesini gereği gibi ihlâl ettiğinden bu yüzden Alman ticaretinin uğradığı zarar ve ziyandan Hükûmet‑i Osmâniyye’yi mes’ûl tuttuğunu beyân ve bu takrîrine Deutsche Bank ve Deutsche Orient Bank taraflarından zarar ve ziyanları mikdarına ve bunların mes’ûliyetini Hükûmet‑i Seniyye’ye atfettiklerine dair verilen istid‘ânâmelerin suretlerini rabt eylemiştir. Avusturya Sefâreti dahi 21 Eylül sene 915 tarihli notaverbal ile aynı vecihle mürâca‘atda bulunmuş ve Avustuya-Macaristan mü’essesâtının Ermeniler zimmetinde dörtmilyon altıyüz doksanyedi küsûr bin franga bâliğ olan matlûbâtının listesini göndererek bunun yekûn‑ı hakîkîyi irâ’e etmekten ba‘îd bulunduğunu ve Avusturya mü’essesât‑ı sınâiyye ve ticâriyyesine ârız olacak zarardan Hükûmet‑i Seniyye’yi mes’ûl tuttuğunu bildirmiştir. El-hâsıl Almanya Sefâreti 5 Teşrîn‑i evvel tarihli takrîr‑i şifâhîsinde naklolunan eşhâsın emlâk‑ı duyûn ve matlûbâtı hakkındaki kânûnun ta‘yîn ettiği müddetlerin adem‑i kifâyesinden şikâyet ve 16 Teşrîn‑i sânî sene 915 tarihli takrîri ile de muharrerât‑ı sâbıkasına zeylen Adana’da “Baum Dolke Zemşreft”(?) nâmına medyûnları uhdesindeki emlâkın ferâğ ettirilmesini iltimâs etmiş ve Avusturya Sefâreti ise 23 Teşrîn‑i evvel sene 915 tarihli takrîri ile şikâyetini yalnız müddetlerin kısalığına hasr etmeyerek kânûn‑ı mezkûru başdan başa tenkîd ve mütâla‘âtının nizamnâmenin tertîbi sırasında nazar‑ı i‘tibâra alınmasını talep eylemiştir.

Sefârât‑ı mezkûrenin iş‘ârât‑ı mahkiyyesinden evvelkilere cevâben tanzîm edilen muharrerât Sadâret‑i Uzmâdan vürûduna intizâr edilen ta‘lîmâta ta‘lîkan şidiye kadar gönderilememiştir. Hükûmet‑i Seniyye’ye atfedilmek istenilen mes’ûliyetin lüzûm‑ı reddi vâreste‑i tezkâr bulunmuş olmağla evvelce kaleme alınan müsveddât telfîk ve son gelen takrîrler muhteviyâtına nazaran bazı mertebe ilâvât ve ta‘dîlât icrâ edilerek el-hâletü hâzihi Almanya ve Avusturya sefâretlerine gönderilmek lâzım gelen muhtıraların müsveddeleri leffen takdîm kılınmıştır. Bunların irsâli tensîb buyurulduğu takdirde 7 Temmuz sene 331 tarih ve 214 numaralı tezkire‑i aliyye ile Sadârete tercümesi gönderilen Fransızca varakanın da bir sûretinin birlikte gönderilmesi iktizâ eder. Avusturya Sefâreti’ne Devlet‑i Osmâniyye’nin hakk‑ı teşrîfe müdâhale edilemiyeceğinden resmî bir vesîkada münderic mütâla‘âtının nazar‑ı i‘tibâra alınamıyacağı bildirilmişse de esâs i‘tibârıyla var ve görülebilecek bazı mülâhazâtı dahi ihtivâ ettiğinden kânûnun sûret‑i tatbîkini müş‘ir olarak ihzâr edilmekte olan nizamnâmenin tertîbinde lede’l-iktizâ nazar‑ı i‘tibâra alınmak üzre 23 Teşrîn‑i evvel sene 915 tarihli ve 222 numaralı takrîr‑i şifâhînin bir sûretinin Adliye Nezâretine irsâli de fâideden hâlî değildir.

Sulh müzâkerâtı sırasında umûr‑ı dâhiliyemize karışmak için Düve‑i Ecnebiyye’nin Ermeni meselesini ileri sürmeleri ihtimâline dair Almanya Hükûmeti tarafından izhâr edilen ve bâlâda naklolunan endîşe Hükûmet‑i Seniyye için fi’l-hakîka nazar‑ı i‘tinâda tutulmağa lâyık ve ihtimâl‑i mezkûrun tahakkuku imkânını izâleye hâdim tedâbîre şimdiden mürâca‘at edilmek muktezîdır. Gerek müttefikimiz gerek hasmımız olan devletler kendilerine isnâd edilen ef‘âl‑i gayr‑i muhıkkaya karşı gâyet müdellel vesâ’ik‑i reddiye ihzâr ederek bütün âlem‑i medeniyyete neşretmek sûretiyle âtî için efkâr‑ı umûmiyyeyi kazanmağa şitâbân olduklarına nazaran Hükûmet‑i Seniyye’ce dahi – şimdiye kadar yapılmamışsa – Ermeniler hakkında müttehaz tedâbîri îcâbettiren avâmili ve tedâbîr‑i mezkûrenin tatbîkinde muhâfaza‑i can ve mal husûsunda ne vecihle iltizâm‑ı himmet ve bazı tekâsülü meşhûd olan me’mûrînin nasıl tecziye edildiğini velhâsıl Hükûmet‑i Osmâniyye’nin bu hususda ta‘kîb ettiği hatt‑ı hareket ne kadar meşrû‘ ve mu‘tedil olduğunu mübeyyin bir vesîka‑i mufassala tertîbiyle bunun müttefik ve bî-taraf devletler me’mûrîn ve mehâfiline derhal tevzi‘i in‘ikâd edecek sulh konferansında Hükûmet‑i Seniyye’nin mevki‘ini tahkîm edeceğinde şüphe yoktur. İktizâ-yı hâlin îfâsı re’-yi âli‑i nezâretpenâhîlerine vâbeste olmağla ol-bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü’l-emrindir.

Fî 22 Teşrîn‑i sânî sene 331


 

HR. SYS, 2873/5_36

Bâb‑ı Âlî

Nezâret‑i Hâriciyye

Tercüme Müdüriyeti

Numara: 1

Hariciye Nezâret‑i Celîlesine Fî 21 Eylül Sene 1915 Tarihli Avusturya Sefâreti’nden Vârid Olan 202 Numaralı Takrîr‑i Şifâhînin Tercümesidir.

Bazı vilâyât‑ı Osmâniyye’de Ermeni ahâlînin toptan tard ve ihrâcı ve birde pâ-yı taht ile merâkiz‑i vilâyâtda bir takım Ermeni tacirlerine karşı ittihâz olunan tedâbîr‑i idâreye Memâlik‑i Osmâniyye’deki Ermeni tüccarından olan matlûbât‑ı azîmelerini hâl‑i harpden dolayı şimdiye kadar istîfâ edemiyen Avusturya ve Macaristan bankaları ile erbâb‑ı sanâyi‘ini fevkalâde dûçâr‑ı endîşe etmekden hâlî kalmamıştır.

Erbâb‑ı sanâyi‘in Memâlik‑i Osmâniyye ile olan mu‘âmelât‑ı ticâriyyelerinden mütehassıl menâfi‘den mahrum kalmarı husûsundaki havf ve ihtirâzı, matlûbâtlarının tehlikede bulunduğunu gören bankaların endîşesi ve Ermeni müşterilerinden ekserîsinin tağrîb ve teb‘îd olundğunu müşâhade eden Avusturya ve Macaristan sigorta kumpanyalarının heyecanı Avusturya ve Macaristan erbâb‑ı sanâyi‘ ve ticâreti ile şirketleri taraflarından


 

HR. SYS, 2873/5_37

birçok müsted‘iyatda bulunulmasına mahal vermişdir.

Sefâret Ermeni ahâliye karşı Hükûmet‑i Seniyyece ittihâz olunan tedâbîr ve ale’l-husûs Ermeniler’in bazı Vilâyât‑ı Osmâniyye’den toptan tard ve ihrâçları yüzünden Avusturya-Macaristan menâfi‘inin dûçâr olduğu azîm zarar ve ziyanlar hakkında zaten bi’d-defe‘ât Hükûmet‑i Osmâniyye’nin nazar‑ı dikkatini celb eylemişdi.

Avusturya’lı ve Macar dâyinlerini tehdîd eden zararlar ale’l-husûs vilâyâtda tard ve ihrâc olunan Ermeniler’in emvâl‑i menkûle ve gayr‑i menkûlesinin tarz‑ı fürûhtundan dolayı küllî sûrette tezâyüd etmek tehlikesine ma‘rûz bulunuyor.

Avusturya-Macaristan ticâret ve sanâyi‘inin bu münâsebetle dûçâr olmak üzre bulunduğu zararları mümkün mertebe tahfîf etmek hakkındaki emel ve arzûsuna binâ’en sefâret geçen Ağustos’un yirmi altısı tarihiyle zât‑ı sâmi’‑i Sadâret-penâhîye bir muhtıra i‘tâ ederek bunda tard ve ihrâç olunan Ermenilere ait emvâlin vilâyâtda şubeleri bulunan bir banka ma‘rifetiyle idare ettirilmesi fikrini Hükûmet‑i Osmâniyye’ye telkîn eylemiştir.


 

HR. SYS, 2873/5_38

Yerli ve ecnebî dâyinlerin nefy ve tağrîb olunan ahâlîye karşı menfa‘tlerini muhâfazaten birtakım tedâbîre tevessül olunması lüzûm‑ı âcil hükmünde olduğu halde Hükûmet‑i Osmâniyye’nin bu hususdaki efkâr ve niyâtına dair bu güne kadar sefârete bir gûne teblîğât ve iş‘ârât vâki‘ olmamıştır. Sefâret mesken ve me’vâlarından tard ve ihrâç olunan eşhâsa ait emvâlin cebrî bir sûrette idare ettirilmesine dair kavânîn ve nizâmât‑ı Osmâniyye’de bir sarâhat mevcut olmadığını bilmez değilse de ahvâl‑i fevkalâde‑i hâzıranın sefâretin muhtırasında teklîf olunan tedâbîri muhakkak göstereceği fikr ve içtihâdındadır. Zâten Hükûmet‑i Osmâniyye için ashâb‑ı matlûbâtın menâfi‘ini muhâfazaten ittihâz olunacak tedâbîre müteferri‘ esâsâtı bir kânûn‑ı muvakkatle vaz‘ etmek güç birşey değildir.

Tard olunan Ermeniler’e ait emvâlin muhâfazası ve Avusturya’lı ve Macar dâyinler menâfi‘inin vikâyesi için me’mûrîn‑i Osmâniyye’ce şimdiye kadar hiç bir tedbîre tevessül olunmamasına binâ’en sefâret hükûmetçe Ermeni ahâlîye karşı ittihâz olunan tedâbîr yüzünden Avusturya ve Macaristan ticaret ve sanâyi‘inin dûçâr olacağı her gûne zarar ve ziyandan dolayı


 

HR. SYS, 2873/5_39

Hükûmet‑i Osmâniyye’yi şimdiden mes’ûl tutmak mecbûriyetindedir.

Sefâret Devlet‑i Osmâniyye’nin umûr‑ı dâhiliyesine müdâhale etmeyi şüphesiz hatır ve hayaline getirmez ise de cânib‑i Hükûmet‑i Seniyye’den Ermeni ahâliye karşı ittihâz olunan tedâbîr yüzünden tehaddüs eden hâl ve mevki‘den münbe‘is zararlara karşı kendi teb‘asını vikâye etmeyi vazifeden addeder.

Memâlik‑i Osmâniyye’de başlıca anâsır‑ı ticâretten birini teşkîl etmekte bulunan Ermeni ahâlînin toptan teb‘îd ve ihrâcından Avusturya ve Macaristan erbâb‑ı sanâyi‘i ile bankaları ve sigorta kumpanyaları pek ziyâde müte’essir olacaklardır.

Avusturya ve Macaristan erbâb‑ı sanâyi‘i ile mü’essesâtı Ermenilerin tard ve teb‘îdlerinden kendi menâfi‘‑i müstakbeleleri için zarûrî olarak inbi‘âs edecek zarar ve ziyanları göze aldırmak mecburiyetinde olup buna mukâbil menfîlere ait emvâlin muhâfazasına ma‘tûf tedâbîrin fıkdânından dolayı taht‑ı tehdîdde bulunan menâfi‘lerinin muhâfazası talebinde bulunmaları da hakk‑ı sarîhleridir.


 

HR. SYS, 2873/5_40

 Binâ’en aleyh sefâret artık kendi işlerine bakamayan Ermeniler’de matlûbu olanları tehdîd eden zararların imkan müsâ‘id olduğu mertebede men‘ ve tehvîni zımnında ne gibi tedâbîr‑i kânûniyye ve idâriyyeye tevessül etmek fikir ve niyyetinde bulunduğunu Hükûmet‑i Seniyye’den tahkîk etmek mecbûriyetindedir.

Sefâret Hükûmet‑i Osmâniyye’nin kiyâseti ve hissiyât‑ı nasfet-kârânesi iktizâsınca işbu teşebbüsü sefâretin kendi teb‘asının muhâfaza‑i menâfi‘‑i ticâriyye esbâbını imkân yettiği mertebede istikmâl etmek husûsundaki emel‑i meşrû‘unun teblîğ ve beyânından gayrî bir yolda telakkî buyurmayacağı çözüm ve i‘tikâdında bulunduğu cihetle tard ve teb‘îd olunan ve kendi işleriyle bizzat veyâhut bir vekil vesâtatıyla tevaggul edemeyen Ermeniler’e ait emvâlin bir idâre‑i cebriyye‑i kânûniyye altına alınması esbâbını âcilen istikmâl etmesini Hükûmet‑i Seniyye’ye teklîf eder.


 

HR. SYS, 2873/5_41

Şayet Hükûmet‑i Seniyye tard ve ihrâc olunan Ermeniler’e ait emvâlin bir banka ma‘rifetiyle idare ettirilmesi yolunda sefâretce ibtidâ-yı emirde telkîn olunan fikri kâbil‑i icrâ görmeyecek olursa bazı ahvâl için kavânîn‑i mevcûdede musarrah olan idare tarzında bir nev‘‑i idâre‑i cebriyye‑i kânûniyyeye teşebbüs olunmak îcâb eder.

Avusturya’lı ve Macar dâyinlerin kendi menfa‘atlerini muhâfazaten icrâ olunacak teşebbüsâtın nev‘ ve mâhiyetinden haberdâr olabilmeleri için bu hususda Hükûmet‑i Seniyye’ce ittihâz buyurulacak tedâbîr‑i kânûniyyenin âcilen sefârete iş‘âr buyurulması Nezâret‑i Celîle‑i Hâriciyye’den temenni olunur.

Bu hususda alâkadar bulunan menâfi‘in derece‑i ehemmiyetine Hükûmet‑i Seniyyece bizzat kanâ‘at hâsıl buyurulması için sefâret Avusturya ve Macaristan ihrâcât tacirlerinin Memâlik‑i Osmâniyye’deki Ermeni tüccarındaki matlûbâtının mekâdîrini takrîbî olarak irâ’e ve ihtivâ eden bir listeyi leffen irsâl eder. İşbu liste yalnız ale’l-acele tahkîkine imkân bulunmuş olan matlûbâtı ihtivâ etmekte olup bunda münderiç 4, 697, 211 frank râddesindeki Avusturya-Macaristan erbâb‑ı sanâyi‘inin Memâlik‑i Osmâniyye’deki Ermeni müşterileri matlûbâtının mikdâr‑ı mecmû’unu irâ’e eylemekten pek uzaktır. Avusturya ve Macaristan bankaları ile sigorta kumpanyalarının matlûbâtı sâlifü’z-zikr meblağdan pek fazla olsa gerektir.


 

HR. SYS, 2873/5_44

Bâb‑ı Âlî

Nezâret‑i Hâriciyye

Tercüme Müdüriyyeti

Hariciye Nezâret‑i Celîlesi’nden Almanya ve Avusturya-Macaristan Sefâretlerine İrsâl Olunan Muhtıranın Tercümesidir.

Almanya (Avusturya-Macaristan) Sefâreti Nezâret‑i Celîle‑i Hariciye’ye irsâl etmiş olduğu 13 Eylül sene 1915 tarihli ve 6358 numaralı (Avusturya-Macaristan Sefâreti’nin 21 Eylül sene 915 tarihli ve 202 numaralı) müzekkire‑i şifâhîde vilâyât‑ı Osmâniyye’den bazılarından Ermeniler’in diger mahallere nakillerinden dolayı (Avusturya-Macaristan) Almanya teb‘asının dûçâr olmuş oldukları zarar ve ziyandan mütevellid mes’ûliyete dâ’ir bazı mülâhazât dermiyân etmeyi vazîfeden addetmiştir. Sefârete bildirildiğine göre memleketin umûr‑ı idâriyye‑i dâhiliyyesine ait olan ve doğrudan doğruya teb‘a‑i Osmâniyye’den birkısım kisâna müte‘allık bulunan tedâbîr‑i mebhûse ilcâ’ât‑ı ahvâl dolayısıyla vilâyât‑ı mezkûrede mukîm ecânibin menâfi‘ine bazı mertebe îrâs‑ı zarar edebilecek bir mâhiyeti hâ’iz olsa bile yine bir gûne teşbbüsât‑ı diplomasiyyeye mahal veremez. Fi’l-hakîka her hükûmet huzur ve asâyişi te’mîn ile mükellef bulunduğundan dâhil‑i memlekette vukû‘a gelen hareket‑i isyâniyyeyi devamlı bir sûrette def‘ ve izâle için kendisince en sâlih görünen tedâbîri ittihâza salâhiyaddar olduğu gayr‑i kâbil‑i i‘tirazdır. Diger tarafdan tedâbîr‑i mezkûre Hükûmet‑i Osmaniyye’nin el-yevm ma‘rûz bulunduğu ahvâle mümâsil bazı ahvâl‑i vahîmede itihâz edilmiş olmasından dolayı bi’lhâssa ehemmiyet ve müsta‘celiyeti ha’iz bir mâhiyet iktisâb eder. Umûmen tanınmış olan usûl ve kavâ‘id‑i kânûniyyeye göre bir hakk‑ı meşrû‘un isti‘mâli bir gûne mes’ûliyeti istilzâm edemiyeceğinden mâru’z-zikr tedâbîrd‑i mübrimenin ittihâzından doloyı bir takım menâfi‘in muhil olması bir gûne taleb dermiyânına mahal vermez. Şurası da şâyân‑ı kayd ve tezkârdır ki Hükûmet‑i Osmâniyye el-hâletü hâzihi kendisini pek ziyâde meşgûl etmekte olan müdâfa‘a‑i milliye gavâ’iline rağmen mâru’z-zikr tedâbîrin gerek ahar mahalle sevk olunan eşhâsın ve gerek bunların dâyinleri bulunan eşhâs‑ı sâlise ile sâ’irenin menâfi‘ine cüz’î bir zarar îrâs edilmeksizin tatbîk ve icrâ edilmesi husûsuna bilhâssa nasb‑ı nazar‑ı dikkat ve ehemmiyet etmektedir. 12 Zilka‘de sene 1333 tarihli kânûn‑ı muvakkatın gerek doğrudan doğruya ve gerek bi’l-vâsıta olan kâffe‑i menâfi‘i te’mîne kâfil bulunması mesrûdât‑ı ânifenin bir delîl‑i hakîkîsidir. Binâ’en aleyh Almanya (Avusturya) Sefâreti’nin mâru’z-zikr takrîr‑i şifâhîsinde dermiyân olunan kuyûd‑ı ihtirâziyye şâyân‑ı kabûl olmadığından kendi menâfi‘lerinin muhâfazası için mâru’z-zikr kânûnnâme ahkâmına tevfîk hareket eylemek Alman (Avusturya-Macaristan) teb‘asından bulunan alâkadarâna aitdir.

 

 

 

 

Özet

 

Ermeniler hakkında Hükûmet-i Seniyye’ce alınan tedbirlerden dolayı Almanya ve Avusturya-Macaristan sefâretlerinden verilen muhtıralar, tercümeleri ve bazı mütalaaları/ Anadolu’da meydana gelen olayların detaylıca anlatıldığı bu nedenle Ermenilerin tehcirinin zorunluluğunu bildiren memorandum ile Almanya Büyükelçisi’nin tehcirin olumsuz kullanılmalara müsaade edilmemesi için dikkatlice yapılmasını bildiren memorandum/ Tehcir nedeniyle Alman ticaretinin zarar gördüğünü, ekonomik sıkıntılar çekildiğini bildiren Alman Büyükelçiliğinin yazılarıyla bu konu hakkında açıklayıcı cevabi yazıları/ Aynı konu hakkında Avusturya-Macaristan Büyükelçiliği ile Osmanlı Dışişleri arasında çeşitli tarihlerde yazılan yazılar.

1915.7.20

HR.SYS 2873/5 Belge No: 3, 4, 10-12, 33, 36-41, 44

kaynak: T.C. Başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: