ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-14

HR. SYS, 2876/2_1

Vesâ’ik

Mahremdir

Praviç nâmındaki İsveç zâbiti tarafından yazılıp Mya Dagligt Allehanda Gazetesinin 23 Nisan sene 917 tarihli nüshasında neşrolunan makâlenin hulâsa i münderecâtı:

“Anadolu’da seyâhatim esnâsında gerçi Ermeniler’in şâhid i sefâleti oldum. Fakat mürettep mezâlime hiçbir yerde tesâdüf etmedim. Ancak bunun içindir ki bu bâbda icâle i kaleme lüzûm gördüm. Ermeniler’in Türkiye’nin şimâlinden havâli i cenûbiyeye nakl ve tehcîrinde Hükûmet i Seniyyenin bir mecbûriyet i kat‘iyye tahtında hareket etmiş olduğunu teslîm etmek iktizâ eder.
Erzurum havâlisinde Rusların memleketi işgâline ve düşman ordusuyla birlikte icrâ-yı harekât imkânına intizâr eden Ermenilerin o havâlîden teb‘îdi bi’l-hâssa kesb i zarûret etmişdi. 1916 senesi Şubatında Erzurum’un işgâli esnâsında bir Ermeni bana “Eger bizi Erzurumda bırakmış olsalardı şehir çoktan sükût ederdi ” dedi. Hiç kimse sâhib i satvet düşmanlar tarafından tehdît edimekte olan Türkiye gibi bir memleketi dâhilî düşmanlarının harekât ı hâ’inânelerinden tevkîye ma‘tûf mukarrerâtından dolayı mu‘âheze edemez.

Memâlik i sâ’iredeki milel i mahkûmenin ahvâli nazar ı dikkate alındığı takdirde dinlerini, lisanlarını, edebiyâtını, mekteplerini muhâfaza etmiş olan Ermenilerin Memâlik i Osmâniyyede nâ’il i refâh olduklarını i‘tirâf etmek zarûrîdir.

Esnâ-yı nakilde metâ’ib i hicretin tahfîf i zımnında icrâ-yı şâyân ı arzû bir çok husûsâtın yapılmadığı doğrudur. Ancak kaviyyüş-şekîme üç devletle harb etmekte bulunan bir devletin vaz‘iyyet i mühkilesi muhâcirlere icrâ edilenden mâ‘adâ mu‘âvenet i mü’essire ibzâlini imkansız bıraktığını hakîkat nâmına beyân etmelidir. Bu muhâcirleri şimendüferlerde, Konya ovasında arabalarda, yaya olarak toros yollarında, Adana, Haleb ve Deyr i Zor sahrâlarında gördüm. Sefâletlerini inkâr etmek istemem. Lâkin re’yü’l-ayn müşâhedâtıma binâ’en beyân ve tasdîk ederimki vedâ‘atlarında hicret eden bu âdemlere karşı jandarma kıta‘âtı tarafından zulüm ve i‘tisâf edildigi vâki‘ değildir. ”

HR. SYS, 2876/2_2

Mahremdir.

Ermeni komitelerinin Osmanlı Ermenileri arasındaki tarafdarları fevkalâde tekessür ve tevessü‘ etmesi üzerine anâsır ı mezkûrdan komiteler ile peydâ-yı münâsebet edenlerin öteden beri Hükûmet i Osmâniyye’ye karşı olan vaziyetleri ve Memâlik i Osmâniyye’deki teşkîlât ı siyâsiyyeleri ve Osmanlı sıfatıyla kâbil i te’lîf olmayan harekât ı ihtilâlkârâneye ictisâr ile envâ‘ ı cinâyât ı fecî‘a îka‘ etmiş oldukları yukarıda hulâsaten zikr ve îzâh edildi. Kaldıki merkezleri Avrupa’nın meşhur şehirlerinde bulunan ve her sûretle mazhar ı mu‘âvenet bulunan komiteler ile bunlara mensub Ermeniler Hükûmet i seniyye’nin harb i umûmîye duhûlünden evvel ve sonra haklarındaki emniyet ve i‘timâtdan istifâde ederek bir tarafdan gizli gizli memleketi bir bomba ve mevâdd ı infilâkiyye deposu haline getirmeleri ve diger tarafdan muhâsım devletler ile tevhîd i fa‘âliyet ve mesâ‘î ederek gerek dâhil i memlekette gerek Memalik i Ecnebiyye’de bulunanların firâren veyâ gönüllü olarak başlarında meb‘ûsları müttefikleri bulunduğu halde düşman ordularına giderek bi’l-fi‘il muhâsamâta iştirakleri ve buna muvaffak olamayanların bunlar hesâbına câsusluk eylemeleri ve memleketin bir başından diger başına tertîbât ve tedârikât ı ihtilâliyede bulunmaları ki – sahne i harbden pek uzak olan ve aslâ ümîd edilmeyen mahallerde zabt ve müsâdere edilen bomba esliha yığınları ile sâbit – ve ale’l-husûs son kafkas harekâtında Rus Ordusu’nun pîş-dârlığını eden ve kısm ı a‘zamı yerli ve tâbi‘iyyet i Osmâniyye’yi hâ’iz Ermeniler’den müteşekkil bulunan çetelerin Van, Bitlis, Muş, Erzurum, Trabzon gibi Rus işgâli altına geçen mahalllerde ahâlî i müslimeye karşı târîh i insâniyette bu âna kadar misalleri olmayan ve her sâhib i vicdânı fâ‘illerine karşı bütün rûhuyla la‘nete mecbûr edecek olan envâ‘ ı kıtâl, mezâlim ve şenâyi‘ irtikâbları Hükûmet i Osmâniyye’nin tamâmen insilâb ı emniyetini ve mahâll i mezkûre ahâlîsinin nefret ve ba‘zı adâvetini intâc etmiş olduğundan bir tarafdan emniyet ve asâyiş i memleket muhâfaza edilmek ve diger tarafdan ahâlî i islâmiyye tarafından haklı olarak mukâbele edilmesi keyfiyeti der-pîş i nazar edilerek böyle bir hâlin zuhûruna meydân vermemek maksadıyla ba‘zı mahallerde bulunan Ermeniler’in ihrâç ve menâtık ı mu‘ayyenede iskân edilmeleri takarrur eylemiş idi. Bi’z-zarûr bu sûretle yapılan tehcîr mu‘âmelesinin yalnız vatana karşı sû’ i niyetleri tahakkuk edenlere tatbîki tarafına gidilerek menâtık ı harbiyedeki Ermenilerin ale’l-umûm teb‘îd edilmeleri vehleten şâyân ı mu’âhaze görülebilir. Fakat Ermeniler’in gâye i milliye addettikleri makâsıdı istihsâl uğurunda tamâmıyla mütesânid olarak hareket etmeleri ve şu harekât ı fesâdkârânenin vukû‘bulacağı bi’t-tab‘ ma‘lûmu olan Ermeniler’den hiç kimsenin bî-günâhları tehcîrden kurtarmak için hükûmete ihbârâtta bulunmamış olması ve harbin pek serî‘ bir sûrette inkişâf etmekte olan safahâtı arasında arîz ve amîk tetkîkâtta bulunmak kâbil olmaması ve bu kâbil olsa bile bir kasabada sâkin Ermeniler’in hangilerinin hakîkaten komitelere mensûb ve aynı efkâr ı ihtilâlkârâneye sâlik olup olmadığının ve fırsat karşısında hükûmete karşı hareket etmeyeceğinin tebyîni adîmü’l-imkân bulunması ve bu husûsda edilecek küçük bir kusûrun orduyu önden ve arkadan ateşe ma‘rûz bırakabilecegi nazar ı i‘tibâra alınırsa tehcîr mu‘âmelesinin an masse tatbîkindeki zarûretinde şüphe kalmaz. Tehcîr mu‘âmelesinin ba‘zı mahallerde an kasdin veyâ an cehlin hüsn i tatbik edilmediği kemâl i hulûs ile icrâ edilen tahkîkât netîcesinde ma‘al’esef anlaşılmış olduğundan hükûmet i hâzıra tedbîr i mezkûrdan dolayı mutazarrır olanların tehvîn i ihtiyaçlarıyla mesken ve me’vâlarına avdetleri esbâbının istikmâline kemâl i germî hamiyyetnâme ile teşebbüs eylediği ve şimdiye değin binlerce Ermeni mesken ve me’vâ-yı kadîmlerine yerleştirildikleri gibi tehcîr esnâsında ta‘kîb edilen maksada muhâlif olarak hareket eden eşhâsın şedîden dûçâr ı mücâzât edilmeleri husûsunda her ne yapılmak mümkün ise icrâsından geri durulmamış ve bunlar tevkîf ve dîvân ı harblere teslîm edilerek muhâkeme edilmekte bulunmuştur. Halbûki işbu tehcîr keyfiyetinden dolayı Türkler’e karşı envâ‘ ı isnâdâtda bulunulmakda ve esâsen îcâbât ı harbiyeden olan bir tedbîrin tatbîki husûsunda vukû‘bulan sû’ i isti‘mâlâtdan dolayı bütün bir milletin mes‘ûl tutulması husûsunda arzûlar izhâr edilmektedir. Fi’l-hakîka Ermeniler vilâyât ı ma‘lûme ve Kafkasya’da İslamlara karşı yukarıda ta‘dâd edilen cinâyâtı îkâ‘ ettikleri sırada her türlü hissiyât ı insâniyyeden ârî olan ajanları vâsıtasıyla yaptırdıkları propagandalar ve neşriyât ma‘a’t-te’essüf hakîkat i hâle tamâmıyla vâkıf olmayan zevâtın iğfâlini intâc eylemiş ve Avrupa’da ba‘zı mehâfil Türk’ü zâlim ve Ermeni’yi mazlûm görmeye başlamıştır.

Şurası şâyân ı dikkatdir ki Ermeni komiteleri ötedenberi kendilerine sosyal demokrat süsü verdiklerindenAvrupa’daki bu kabîl partiler ile pek sıkı münâsebâtta bulunmuşlar ve hatta ma‘hûd komitelerini bir ihtilâlci sosyalist komitesi gibi ” İnternationale” ne idhal etmişlerdi. Son zamanlardaki vukû‘ât ve hâdisât ı âlemden istifâde eden Ermeni ihtilâlcileri mefsedetlerini örtmek için cihân sosyalistleri nezdinde eskidenberi sosyalizm efkârına hâdim birer propagandacı gibi hareket ederek gerek Memâlik i Osmâniyye’de ve gerek Kafkasya’da irtikâb ettikleri fecâyi‘ i gûnâ-gûnî ya tamâmen setr veyâhût o fecâyi‘den bir kısmına gûyâ sosyalizm esâsına müstenid imiş gibi bir mâhiyet atfederek Garb’ı ve Amerika efkâr ı umûmiyyesini iğfâl etmişler ve kendi haklarında olan emniyet ve i‘timâdı suistimâl ile îkâ‘ ettikleri envâ‘ ı şekâvet ve en fecî‘ cinâyetleri cihân demokrasisi huzûrunda bir sosyalizm ihtilâli gibi göstermeye kısmen muvaffak olmuşlardır. Fakat hiç şüphe yok ki bu silsile i fecâyi‘ Memâlik i Garbiyye ve Amerika demokrasisinin ma‘lûmu olunca Ermeni ihtilâlcilerin ihtilâlci sosyalist degil hunhâr birer bâğî olduklarına âlem i medeniyetçe kanâ‘at hasıl olacaktır. Bunların sosyalistliginin nekadar sahte olduğuna delâlet edecek bir takım vukû‘ât ı cedîde zikredilebilir. Şöyle ki: Eger bunlar iddi‘âlarında sâdık sosyalistler olmuş olsalar idi bugün Kafkasya’da teşkkül eden Ermeni Hükûmetine sosyalist bir cumhûriyet şekli vermeleri lâzım gelir idi. Halbûki bu hususda Ermeni ihtilâlcilerin tamâmen müfrit nasyonalistler misüllü hareket etmekte ve kendileri ile ırkan ve kanâ‘aten hiç münâsebeti olmayan bir takım ahâlîyi demokrasinin en sarîh düstûrlarına rağmen cebren taht ı tâbi‘iyetlerine almağa ve devlet sıfatıyla daha ilk hatvede emperyalizm siyâsetini tatbîke sâ‘î olmaktadırlar. Binâ-berîn Ermeni komitelerinin ne türlü makâsıd ı hasîseye teb‘ıyetle bu kadar cinâyât ı şenî‘ayı irtikâb ettikleri bugün ortadadır. Türkler’e karşı vâki‘ isnâdât her ne olursa olsun hakîkat er geç kendisini gösterecek ve adâlet i ilâhiyye yerini bulacaktır ve bulmak üzredir. Zîra bugün Türk efkâr ı umûmiyyesi yüzbinlerce İslâm’a karşı envâ‘ ı mezâlim ve cinâyât irtikâb eden ve bu efkâr ı şenî‘aları Rus ümerâ-yı askeriyesinin raporları ile de yakînen sâbit olan ve kısm ı küllîsi Kafkasya’da ahîren teşekkül eden Ermenistan’a firâr ile müreffehen imrâr ı hayât etmekte bulunan cânîlerin müstehak oldukları mücâzâta düçâr edilmelerini milel i mütemeddineden taleb ediyor.

HR. SYS, 2876/2_4

Vesâ’ik.

Takvîm i Vekâyi‘ 19 Kânûn ı sânî 335 Numara 3423

Mahremdir.

Meclis i meb‘ûsân’da tehcîr vukû‘âtı hakkındaki istîzâh müzâkerelerinde Muş Meb‘ûsu İlyas Sami Efendi hâdisât ı vâkı‘ada nüfûz ı me’mûriyetini suistimâl edenlerin kemâl i adâlet ve şiddetle tecziyesini lüzûmunu beyân etmekle berâber vukû‘ât ı mezkûrenin ne sebeble tehaddüs ettiğini tahkîk etmek lüzûmunun da ehemmiyetle nazar ı dikkate alınması iktizâ ettiğini ve 312 senesinde Ermeni komiteleri tarafından tertîb edilen vekâyi‘ i ihtilâliye esnâsında ulemânın nesâyih i dindârâne ve âlîcenâbânesine ittibâ‘ ı hareket eden ahâlî’ i islâmiyye tarafından kendi dâ’ire’ i intihâbiyesi dâhilinde hiçbir Ermeni’nin huzûr ve râhatı selb edilmediği ve vakâyi‘ i ahîre esnâsında ta‘assub ı dînî ile hareket edildigi hakkındaki iddi‘âların merdûd oldugu ve Muş Meb‘ûsu Papasyan Efendinin seferberliğin bidâyetinde kendisine “son zamanda Erzurum’da akdedilen kongrede Ermeniler için dâhilde tamâmıyla bî-taraf kalmak, hudûdda Rusya’ya müsellahan mu‘âvenette bulunmak husûsâtının ihtiyârı fakat Rus istîlâ ve işgâlinden sonra mükellefiyet i askeriye sûretinde Ruslar’ın emelinin tevsî‘ine çalışmak lâzım geldiği hakkında ittihâz ı mukarrerât edildiğini” mütefekkir Ermeni arkadaşlarının bu gibi komite esrârını ifşâ etmek muvâfık olmadığı zemînindeki i‘tirazlarına rağmen alenen söylediğini ve mukarrerât ı vâkı‘a hükûmetce tamâmıyla ma‘lûm olduğu halde bir hareket i fi‘liye i ihtilâliyye görülmeden hiçbir ferdin dûçâr ı tecâvüz olmasına meydan vermeyiniz. Şiddetle asâyişi te’mîn ediniz diye Muş Mutasarrıflı’ğına Dâhiliye Nezâreti’nden evâmir i‘tâ edilmiş olduğunun meydandaki hakîkatlardan olduğunu ve yüzbinlerce ahâlî’ i islâmiyyenin bu cür’etkâr komiteler tarafından fecâyi‘ i gûnâ-gûn ile itlâf ve imhâ edildiğini ve gerçi keyfiyet tevsîka hâcet olmayacak derecede âşikâr ise de Rus kumandanlarından Noverdohılof’un(?) neşrettiği hâtırâtının müdde‘ayâtı isbât edeceğini ve mezkûr hâtırâtta ” Erzurum’da şehir hâricinde çalıştırmaya götürülen Türkler’in ekserîsi Ermeniler tarafindan katledilmiştir. Doktor Azaryef (?) ile Karahisar vâkı‘ası re’isi Murad “800” den fazla Türk’ü katleymişlerdir. Müslüman maktüller büyük çukurlara ve beher çukura 70, 80 kişi olmak üzre doldurulmuşlardır. Menzil hıdemâtında kullanılan bütün Kürdler Ermeniler tarafından kâmilen katli‘âm edilmiştir. General Odesteline (?) Ilıca Karyesi’nden kaçamayan Türkler’in kâffesinin katledilmiş olduğunu bizzat söylemiştir. Kaymakâm Ğarbanof (?) câmi‘ havlısında iki arşûn irtifâ‘ında müslüman cenâzesi yığılmış olduğunu ve bunların arasında her yaşda kadın erkek çocuk mevcut bulunduğunu ve kadın cenâzelerinde cebren ta‘arruz âsârı görüldüğünü ifâde etmiştir. Erzurum’da hamama sokulan ikiyüzyetmiş kişiden yalnız yüz kişinin bizzat kendisi tarafından kurtarılmış olduğunu beyân ile 17 Şubatta Türk pazarının yağma ve Tepe Köyü’nün bütün ahâlîsi kadın ve çocuklar dâhil olduğu halde Ermeniler tarafından katliâm edilmiştir. 27Şubatta Erzurum’da Türkler’den üçbinden fazla eşhâs katledilmiştir. ” Diye muharrer ve mestûr olduğunu ifâde etmiştir.

Özet

Praviç namındaki İsveç zabitinin “Mya Daglight Allehanda” nam İsveç gazetesinde yayınladığı Anadolu’ya yaptığı seyahat esnasında Ermeniler ile alakalı tesbitlerini hâvî makalenin hülasası /Meclis-i Mebusan’da tehcir vuku’atı hakkında yapılan müzakerelere dair Takvim-i Vekâyi’de yayınlanan makale/ Ermeni komitelerinin faaliyetleri ve tehcir uygulamaları hakkında malûmat.

1917.4.23

HR.SYS 2876/2 Belge No: 1, 2, 4

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: