ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-15

HR. SYS, 2876/3-1_1

 

Ambassade Impériale Ottomane

 

à Berlin

 

S. E. Enver Pacha

 

à. S. a. Talaat Pacha

 

le 15 Janvier 1918

 

14. 1. 1918 İkinci ve Üçüncü Ordulardan bugün aldığım telgrafların nukât‑ı mühimmesi ber vech‑i âtîdir. Üçüncü ordu cephesine ilticâ eden bir Rus zâbıtının ifâdesine nazaran Tiflis civârında iki Ermeni firkası mevcutdur. Teşkîlât Rus teşkîlâtına tevfîkan yapılıyor ve buna Ruslar da yardım ediyorlar. Gürcüler’den iki piyâde alayı, bir süvârî bölüğü ve bir topçu livâsı yine Tiflis’de teşkîl edilmiştir. Gürcü kıta‘âtı bir buçuk kolorduya kadar çıkarılacaktır. Bu Ermeni ve Gürcü kıta‘âtı şimdilik Kafkas Ordusu başkumandanının emri altındadır. Cepheden çekilecek Rus kıta‘âtının yerine ikâme olunacaktır. Müstakil Kafkas Hükûmet Meclisi ekseriyeti Ermeni ile Gürcüler ve ekalliyeti Ruslar teşkîl etmek üzre kırk kişiden terekküb etmekte ve Kafkas ordu karargâhında bu meclisin bir komiseri bulunmaktadır. Meclis ictimâ‘ını Ğarandon Nikola’nın sarayında yapıyor. Ruslar’ın bizden zaptettiği ve el-ân taht‑ı işgâllerinde bulundurdukları arâzî Ermeniler’e âit olmak üzre ve buna mukâbil Kafkas dâhilindeki Ermeni arâzîsinin bir kısmından sarf‑ı nazar edilmek sûretiyle Ermenilerle Gürcüler tevhîd‑i mesâ‘î ve i‘mâl ederek hürriyetin devâmına tarafdar ve bolşevik hükûmeti aleyhindedirler. Sûret‑i umûmiyyede şimâlî ve cenûbî Kafkasya Hükûmeti efkârıyla müttehıd bulunuyor. Kafkas İslamları siyâsete bîgâne ve icrâ-yı nüfûz ve te’sîrden ârîdirler. Kafkas ordu zâbitânı bolşeviklerin siyâsetine muhâlif olduklarından harp tarafdârıdırlar. Ma‘a mâ-fîh efrâdı Ermeni ve Gürcü ittihâdı için kan dökmeyeceklerini ifâde ile memleketlerine sevklerini arzû etmektedirler. Karadeniz Filosu bolşevik tarafdârıdır. Diğer bir muhbirimiz Rus olan kıta’âtın geri çekilerek Gürcü ve Ermeni kıta‘âtının tahliye edilen mıntıkalarda terk olunduğunu ve Ermeniler’in bilâ me’zûniyet Erzincan’daki ahâlî‑i islâmiyyeye zulüm etmeye başlamaları hasebiyle Rus Ordusu’ndaki Tatar zâbitânı efrâdın Ermeniler aleyhine mücâdeleye geçtiklerini bildirmişdir. Şâyân‑ı i‘timâd iki muhbir de bu haberi te’yîden Erzincan havâlîsinde Rus kıta‘âtının çekildiklerini ve Ermeniler’in bir kısmının bütün o havâlînin kendilerine verildiğini ve bir kısmının da Ruslar gibi kendileri de çekilecekler ise de her hâlde İslamlardan intikam almağa karar vermiş olduklarını söylemekte olduklarını bildirmişlerdir. İkinci Ordu Kumandanı Nihad Paşa’da Ordu cephesindeki Rus kıta‘âtının peyder pey kat‘iyyen çekildiklerini ve yerlerine Ermeni kıta‘âtı ikâme edilmekte olduğunu ve Ermeniler’in sekene‑i islâmiyyeye duyulmadan şenâ‘at icrâ etmekte ve her ahvâlden bi’l-istifâde katl‑i nüfûsa cür’et eylemekte olduklarını bildiriyor. Bu ma‘lûmâtdan Kafkas Hükûmeti’nde Ruslar’dan ziyâde Ermeni ve Gürcülerin sâhib‑i nüfûz oldukları ve teşkîl eyledikleri kıta‘ât ile ve Ruslar’ın da yardımıyla bizim ile çarpışarak Ruslar’ın tahliye edecekleri arâzîmizi elde bulundurmaya çalışacakları ve buna muvaffak olamazlarsa bile ordumuz önünde ric‘ate mecbûriyetleri halinde bütün ahâlî‑i islâmiyyeyi katleyleyecekleri ve Bolşevikî Hükûmetinin devâmına aleyhdâr oldukları anlaşılmakta ve ekserîsi bundan mürekkeb olan Kafkas Hükûmeti’nin de Bolşevikîleri dinlemeyecekleri muhtemel bulunmaktadır. İran cephesinde evvelce sefirlerimizin Tahran’a geçmesine muvâfakat etmişler iken şimdi muhâlif bulundukları da bu ihtimâli te’yîd etmektedir. Bu Ermeni Gürcü kıta‘âtı kesb‑i intizâm ederek karşı koyacak bir hâle gelmeden evvel vaziyetin tevzîhi lâzımdır. Mütârekenâmeye ri‘âyet ederek hadd‑i fâsılın öte tarafına geçmemek mecbûriyeti ordunun bu ahvâl karşısında seyirci kalmasını îcâb etmekte ve Ruslar’la müsâlaha akd olunupda Ermeniler’le karşı karşıya kalmamız halinde nekadar serî‘an hareket edersek edelim ahâlî‑i mazlûmeye vaktinde mu‘âvenet edememek zarûrî görülmektedir. Binâ’en-aleyh arâzî‑i müstevliyede akd‑i müsâlahaya kadar ya Ermeni kıta‘âtı bulundurulmaması veya hiç olmazsa Ermeni bulunduğu yerde behemahâl kuvvetli Rus kita‘âtının ikâmesi mecbûrî tutulmalıdır. Zât‑ı âlî‑i âsafânelerine evvelce arz eylediğim vecihle bu ahvâli tahmîn ederek Üçüncü Ordu’ya asker almamak şartıyla tahliye edilen arâzîyi kürd çeteleri ile işgâl ettirmesini emretmişdim. Vaziyetin tavazzuhu için oraca keyfiyetin kemâl‑i ehemmiyetle tezekkürüyle bu bâbdaki irâde‑i sâmîlerinin tesrî‘an iş‘ârı müsterhamdir.

Fermân.

 

Enver

 
 

HR. SYS, 2876/3-1_5

 

Ambassade Impériale Ottomane

 

à Berlin

 

S. E. Enver Pacha

 

à. S. a. Talaat Pacha

 

le 20 Janvier 1918

 

19. 1. 34 arâzî‑i meşgûledeki tebe‘a‑i Osmâniyye’ye karşı Ermeniler’in yapmakta oldukları mezâlime bir nihâyet vermek için Üçüncü Ordu’dan Kafkasya Orduları Başkumandanlı’ğına yazılan mektûba General Perje Valeski:

 

Madde-1: Kumandam altındaki ordular tarafindan hakk‑ı harb olarak işgâl edilmiş olan vilâyetlerdeki ahâlî‑i İslâmiyye’ye karşı Ermeniler tarafindan icrâ edildiği bildirilen mezâlim hakkında hemân tahkîkât‑ı amîka ve mûşikâfâneye ibtidâr kılınmış ve aynı zamanda mezkûr vilâyetler Osmanlı tebe‘asına karşı vukû‘ı muhtemel her nev‘ mezâlim‑i şedîdenin vaktiyle men‘i esbâbını istikmâl için tedâbîr‑i mühimme ve şedîde ittihâzı hakkında işbu vilâyetler murahhası umûmîliğine evâmir‑i serî‘a i‘tâ kılındığı tarzında cevâb verilmiştir. Bu cevâbı bir vesîle ittihâz ederek mütemâdiyen muhbirler istihdâmıyla nerelerde tebe‘amıza karşı mezâlim yapıldığı haber alınırsa bundan bahisle hemân karşısında bulunan Rus kumandanına ve bir sûretini General Perje Valeski’ye bildirilmesi Üçüncü Ordu kumandanına emredildiğini arzeylerim.

 

Enver.

 
 

HR. SYS, 2876/3-1_8

 

Ambassade Impériale Ottomane

 

à Berlin

 

S. E. Edhem Bey

 

à. S. a. Talaat Pacha

 

le 29 Janvier 1918

 

Üçüncü Ordu’dan son alınan ma‘lûmâtı hulâsaten arz ediyorum.

 

123 üncü Rus Fırkası isyân ederek silahlarla memleketlerine terhîslerini taleb ve fîmâ-ba‘d harb etmeyeceklerini ve tekrâr harbe sevk olunurlarsa yedlerindeki silahlarla buna mâni‘ olacaklarını beyân etmişler ve bu sûretle memleketlerine gitmişlerdir. Ardase (?), Gürgün (?), Trabzon, Sürmene, Rize ahâlî‑i İslâmiyyesi çeteler halinde Ermeni ve Rum tecâvüzâtına karşı hareket etmektedirler. Gürgün(?) havâlîsinde İslamlardan bir hükûmet‑i muvakkate teşkîl etti. Bunlar haklarını kendileri te’mîn etmektedirler. Batum’dan alınan haberlere göre Rus askerinin Batum’dan çekildiği ve Batum’un Gürcü askerlerine teslîm edildiği ve Hilâfet‑i İslâmiyye’ye merbûtiyetini arzû eden Batum Açar (?) Arduh(?) havâlîsi hâl‑i isyânda olduğu ve Trabzon ile Hopa arasında hiçbir Rus kıt‘ası kalmadığı gibi Batum’ada sevkiyâtın arkası kesildiği anlaşılmaktadır. Ruslar çekilirken Rum ve Ermeni ahâlîsini teslîme devâm etmektedirler. Evvelki telgrafımdada da arzeylediğim vechile Ruslar bu sûretle ordularını Kafkas Ordumuz cephemizden çekilmekte ve boş kalan yerlerde müteşekkil Ermeni ve Rum çetelerinin İslamlara karşı mezâlim ve i‘tisâfa karşı bilâ mâni‘ şiddetle devâm eylemelerini mûcib olmaktadır. Meselâ Sivas ma‘hûd Ermeni çete re’islerinden Murad Erzincan’da topladığı bin kişi ile icrâ-yı hükûmet ve arzûsuna göre hareket eylemektedir. Bunun gibi müte‘addit yerlerde teşekkül eden Ermeni ve Rumların i‘tisâfâtına karşı müdâfa‘a‑i nefis için müslümanların da silaha sarılarak çete teşkîl etmişler ve tecâvüzât‑ı vâkı‘aya mukâbeleye başlamışlardır. Müsâdemât‑ı mezkûreden gerek Müslümanlar ve gerek Ermeni ve Rumlar bi’n-netîce mahv ve dûçâr‑ı felâket olacaklardır. Bu hale mâni‘ olmak ve ahvâl ve vaz‘iyet‑i hâzıraya göre hareket edebilmek hükûmet‑i hâzıranın yed‑i iktidârında değildir. [ Kuvvet‑i hâkime olarak Rus hükûmet‑i icrâ’iyyesi olan isyan ve firar sûretlerini ] leylen cepheyi terk etmiş ve efrâdı kendi memleketlerine gidip dağılmış ve buyüzden memâlik‑i müstevliyede asâyiş ve emniyet kalmayarak mukâteleye geçmiştir. Bu hale seyirci kalmak hissiyât‑ı insâniyyeye tevâfuk etmediği gibi kendi â’ile ve çocuklarını Ermeni ve Rum’ların tecâvüz‑i zâlimânesinden kurtarmak kaydıyla mensûbiyet ve akrabâları hemân bu memleketlerde bulunan Üçüncü Ordu efrâdı da kıt‘alarını terk ederek dağılmak gibi tehlikeli bir teşebbüsde bulunabilirler ve bu sûretle o tarafa firâra başlarlarsa benim için vahîm bir vaziyet tevlîd eder. Binâ’en aleyh Brest litovsk’a avdet‑i sâmîlerinde Rus murahhaslarına kendilerinin istîlâ eyledikleri aksâm‑ı memâlikimizde cereyân eden bu hâle çâresâz olmak üzre hemân memâlik‑i müstevliyeyi tekrâr işgâlimize muvâfakat etmelerini teklîfini istirhâm eylerim. Ruslar sâlifü’z-zikr ahvâl‑i mü’essifeye mâni‘ olmak için tekrâr Üçüncü Ordu cephesine kuvvet sevkinden tamâmen âcizdirler. Her nekadar ta‘kib eyledikleri prensip i‘tibâriyle Ermeniler’e istiklâl vermek lâzım geleceğini dermiyân ederlerse de bunun tabî‘î bizim memleketimizde değil kendilerine âit ve bizim ile alâkası olmayan menâtıkta tatbîki îcâb eder. Hemde kendi memleketlerinde kıtalden başka bir netîceye müncer olmayan bu ahvâl ile memâlikimizi ziyâde harâba sevk ediyorlar. Ruslar bu tekliflere muvâfakat etmedikleri takdîrde gerek Üçüncü Ordu’daki efrâdın itâ‘at ve intizâmını muhâfaza ve Ruslar boşalttıkları memâlikimizdeki İslamların hayât ve emvâlini himâye için orduyu ileri almağa mecbûrum. Bu harekete iştirâk için el-yevm Romanya’da bulunan Onbeşinci Fırka’yı da ber vech‑i iş‘âr denizden ordu mıntıkasına nakletmek mümkündür. Ordunun mecbûrî olacak olan bu hareketi her nekadar mütâreke ahkâmına tevâfuk etmeyecek ise de Ruslar hayli vakitten beri cephemizde kıta‘ât‑ı cesîmeyi geri çekerek şimâlî Kafkasya ve diger mahallere sevk ve Ermeni kıta‘âtı teşkîl ve Kafkasya dâhilinden Ermeni taburları sevk ederek ahkâm‑ı mezkûreyi bizden çok evvel fesh eylemişlerdir. Murahhas Zeki Paşa’ya da ma‘lûmât vererek bu bâbda Alman karârgâh‑ı umûmîsinin fikir ve mütâla‘asını da sorduk. Avdet‑i sâmîlerine intizâr ederim. 3 üncü ve 2 nci Ordu bugünkü vazîfeyi yapabilecek vaziyettedirler. Ermeni ve Gürcüler tamâmen teşekkül etmeden bu işe nihâyet verilmelidir.

 

Enver

 
 

HR. SYS, 2876/3-1_13

 

Ambassade Impériale Ottomane

 

à Berlin

 

S. E. Enver Pacha

 

à. S. a. Talaat Pacha

 

le 4 Fevrier 1918

 

Numara: 24

 

Telgrafnâme sûretidir.

 

Üçüncü Ordu’dan gelen son telgraf ile bugün mezkûr emri aynen ber-vech‑i âtî arz ediyorum. Enver. Sûret:

 

Ermeni mezâlimine dâ’ir bu kere de elde edebildiğim vekâyi‘i hâkî Rus-Kafkas Orduları Başkumandanı General Perşovaliski (?) ile Rus-Kafkas Orduları Kumandanı General Odike Lice’ye (?) yazdığım mektupların birer sûretini aynen berâ-yı ma‘lûmât arz eyliyorum. 3 N. Vehib.

 Sûret: General Odike Lice’ye (?) yazılan sûretdir: Rus Orduları işgâl‑i askerîsi altında bulunan Memâlik‑i Osmâniyye’de mütemekkin İslamlar’a karşı Ermeniler’in icrâ ettikleri cinâyât ve şenâ‘ate dair bu def‘a da dest‑i res olduğum vekâyi‘ Rus-Kafkas Orduları Başkumandanı General Perşovaliski (?) cenâblarına takdîm ettiğim tahrîrât ile simâ‘‑ı ıttılâ‘ına vaz‘ettiğim işbu tahrîrâtın bir sûretini de zât‑ı asîlânelerine göndermeyi bîçâre kalan Osmanlı Ahâlî‑i İslâmiyyesine karşı kıymetli mu‘âvenet‑i kumandânîlerini ricâya müsâberet eyledim. Vekâyi‘‑i mebhûsenin men‘ ve zecrini ricâ ve ihtirâmât‑ı amîka ve fâ’ikamın kabûlünü temennî eylerim General Hazretleri. Perşovaliski’ye(?) yazılan mektûbun sûretidir: Memâlik‑i Mahrûsa‑i Şâhânenin taht‑ı istîlânıza giren eczâ-yı asliyesinde mütemekkin ahâlî‑i İslâmiyyenin Rus askerlerinin çekilmesiyle ve yerlerine Ermeniler’in kâ’im olmasıyla uğradıkları mezâlim ve i‘tisâfâtın çok ilerilere vardığını ve müslümanları diri diri yakmak, yekdiğerine bağlayarak kurşuna dizmek gibi tüyleri ürpertecek cinâyât birbirini velî ve ta‘kîb edegelmekte bulunduğunu istihbâr ederken hissettiğim âlâm ve te’sîrâtın ve keyfiyetden de zât‑ı devletlerini haberdâr eyler ve hilâfsız olduğuna i‘timâd buyurulmasını hâssaten ricâ ederim. İşbu mezâlimin emir ile ve tenbîh ile önünü almak zamânı geldiğine kanâ‘at hâsıl buyurulduktan sonra bu bâbda tarafeynce ittihâzı lâzım gelen tedâbîr‑i lâzime ve mü’essirenin sûret‑i tatbîkinde ihmâl ve imhâl buyurulmayacağına hiç şüphe yoktur. 29. 1. 34 tarihinde 738 numara ile takdîm ettiğim arîzada muharrer vekâyi‘den sonra ber-veçh‑i âtî hâdisâtın da ser-zede‑i zuhûr olduğunu kemâl‑i te’essürle arz eylerim. 1- Ermeniler Erzincan’a civâr köylerde sâkin İslam ahâlisini bağlayarak kışlalara götürmekte ve orada kurşuna dizmektedirler. 2-28. 1. 34’de Ermeniler Erzincan ahâlîsinden birçok müslüman erkekleri Erzincan’ın kilise meydanına toplayarak ihrâk etmişlerdir. 3-Ermeniler Erzincan’da İslam hânelerini muttasılan yakıyorlar. Bu meyânda yakılan Erzincan Hükûmet Konağı ile Yeni Câmi‘ “Zekinci ” karyesini ve buna civâr köylerin câmi‘lerini zikretmekle iktifâ ederim. 4-15. 1. 34 Gümüşhâne’nin cenûb‑i şarkîsinde Tekke Köyü’nde Ermeniler’in katlettiği altı müslümanın cenâzesi yol üzerinde görülmüştür. Fecâyi‘‑i mümâsilenin tevessü‘ etmiş olduğunu hattâ İkinci Türkistan Kolordusunun Kelkit’ten müfârekatını müte‘âkib orada bulunan muhtelif komisyon a‘zâlarının da hayatlarının emîn olacağının iddi‘âya değeri olmadığını zikr ve beyândan sonra yed‑i ihtiyârda bulunmayan esbâbdan dolayı Rus askerlerinin çekildikleri menâtıkdaki ahâlî‑i mazlûmenin muhâfaza‑i ırz ve mal ve canları mevzû‘‑ı bahs oldukda tensîb buyurulacak sûrette tarafımdan îfâ-yı mu‘âvenet imkânının her dâ’im mevcûd bulunduğunun zât‑ı devletlerine iblâğıyla kesb‑i şeref eder. Ve bu münâsebetle takdîm ettiğim ihtirâmât‑ı derûniyyemin kabûlünü ricâ ederim. General Hazretleri.

Üçüncü Ordu’ya verilen emir sûreti: Cephemiz karşısındaki Ruslar hemân her tarafda askerlerini geri çekdikleri için şimdiye kadar ki Rus mevzi‘leri gerisinde bulunan teb‘a‑i islâmiyye Ermeni ve Gürcüler’in dest‑i mezâlimine terk edilmiş bulunuyorlar. Binâ’en aleyh taht‑ı kumandanıza mevdû‘ kıta‘ât ile ileriye hareket ederek Rus kıta‘âtı ile yeniden temâs hâsıl etmenizi ve Rus Başkumandanlığının evlâd ve ahâlimizi himâye ve muhâfazaya muktedir olmadığı mıntıkalarda âsâyîş‑i umûmiyyeyi tekrâr te’sîs ve te’mîn buyurmanızı zât‑ı devletlerinden taleb ve ricâ ederim. Yalnız Rus kıta‘âtı ile her türlü muhâsamâtın memnû‘ olduğuna ehemmiyetle celb‑i dikkat ederim. Ruslarla akdettiğiniz mütâreke ve mu‘âhedenâmemiz kemâ fi’s-sâbık bâkî ve mer‘îdir. Ancak Rusların çekilmesi dolayısıyla mu‘âhedenâmenin hadd‑i fâsıla âid kısmı mer‘iyetini ğâ’ib etmiştir. Binâ’en aleyh zât‑ı devletleri 2 nci ve 3 ncü Ordu kıta‘âtı için tamâmen serbesti’‑i harekete mâliksiniz. Yalnız bu serbestî kıta‘âtın ihtiyâcâtının te’mîni ve menzil hizmetinin lüzûm‑ı tanzîm ve mahdûd ve mukayyetdir. Bu emrin metninden Rus Başkumandanlığına da ma‘lûmât vermenizi ricâ ederim.

 

Enver.

Özet

Başkumandan Vekili Enver Paşa’dan Brest-Litowsk’da bulunan Talat Paşa’ya gönderilen Rus Ordusu’nun çekilmesi, Ermeni-Gürcü ittifakının siyasî ve askerî faaliyetleri ve ehl-î İslâma yaptıkları mezâlim, Rus askerlerinin isyan ederek memleketlerine dönmeleri, Rumların silahlanmaları, Müslüman ahalinin kendilerini korumak için çeteler kurmaları, Ermenilerle Kürdler arasındaki çatışmalar, Osmanlı Ordusu’nun asayiş ve emniyeti sağlamak için askerî faaliyetleri v.b. konularda askerî ve siyasî içerikli istihbarî telgraf deşifreleri.

1918.1.15

HR.SYS 2876/3-1 Belge No: 1, 5, 8, 13

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü

 

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: