ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-45

DH. EUM. EMN, 72/31_1
Bâb ı Âlî
Dâhiliye Nezâreti
Şifre Kalemi
Şirvan’da Bulunan Bitlis Vâlisinden Gelen Şifre
Teşrîn i evvel zarfında Muş’un Gümüş Karyesinden ve Taşnak Komitesi sergerdelerinden Esro(?) ile refiklerinin bir çuval içinde üç Yunan Mavzeri getirdikleri jandarma devriyesi tarafından görülerek müsâdere olunduğu gibi bu kere Bulanık Kazâsı merkezindeki Ermeni murahhasa vekîlinin bulunduğu mahalle süvârî ve müsellah olarak altı şahs ı meçhûlün vürûdu haber alınarak hâsıl olan şübhe üzerine icrâ kılınan taharriyâtda iki askeri ve bir Rus mavzeri ve sekiz adet Yunan Gara tüfengi ile bir kundaklı ve iki kırma rovelver ve esliha i mezkûreye âit bir hayli cebhânenin zuhûr etmesi ile müsâdere ve bir takım evrâkın elde edildiği ve eşhâs ı merkûmeden beşi Hınıslı ve birisi Bulanıklı olup üçü esnâ yı taharrîde firâr etmesi ile bunların ta‘kîbine ve diğerlerinin taht ı nezârete ahzına ibtidâr ile firârîlerin Şeyh Ya‘kûb Karyesinden ve ihlâl i âsâyiş maddesinden mukaddemâ onbeş seneye mahkûm takımdan Melkon nâm şahsın hânesinde tutulduğu merkûmun hânesinde de bir martin ve bir sürmeli tüfenk ile on ateşli bir rovelver zuhûr etmesi ile merkez i kazâya getirildiği ve kendilerinin cihet i adliyeye tevdî‘ olunduğu mahallinden bildirilmiş ve bu bâbdaki tahkîkâtın adl ve kânûn dâiresinde ceryânına i‘tinâ olunması mahalline teblîğ olunmuştur. Netîce i tahkîkâtdan anlaşılacak hakâyıkın arzı tabi‘îdir.
Fî 4 Teşrîn i sânî sene [1]329
Vâlî
Mazhar

DH. EUM. EMN, 72/31_14
Ermeni Milleti Patrikliği
Dersa‘âdet
Tahrîrât Kalemi
Adet
1262
Adliye ve Mezâhib Nezâret i Celîlesine
Devletlü efendim hazretleri
Bitlis Vilâyeti dâhilinde Bulanık Kazâsı Ermeni Manastırına ba‘z ı eşhâs ı meçhûle tarafından silah atılmasından dolayı hükûmet i mahalliyece hılâf ı usûl ve mukarrerât olarak manastır ile murahhasahâne teharrî ve murahhasa vekîli Rahib Sehak Efendi de tevkîf edilmiştir. Bir manastır veyâ murahhasahânenin teharrîsi ve evrâk ı resmiyenin alınarak murahhasa vekîli efendinin de hapishânede tevkîf edilmesi gayr i câ’iz olup usûl ve mukarrerât ı mahsûsası ahkâmına ri‘âyet edilmeksizin bu gibi icrâ’ât ı kânûn şiknânede bulunulması hükûmet i mahalliyeye mahsûs ahvâldendir. Mezkûr kazâca ta‘kîb edilen mu‘âmelât ı tarafgîrâne taraf ı dâ’iyânemden bizzat müşâhade edilmiş ve hattâ Kabolan Karyesinden cebren kaçırılan bir kızın günlerce mütecâsirlerin nezdinde kalmasına meydan verilmiş ve müşevviklerin kaymakamlıkça i‘zâz edildiği anlaşılmış olmasına ve zikrolunan silahları hariçten manastıra cebren ithâl edenler mütehakkık ve vilâyet dâhilinde herkesin evinde silah bulunduğu ve bir çokların alenen silah taşıdığı ma‘lûm olup dağ başında bulunan bir manastırda müdâfa‘a i nefis için silah bulunduğu farz olunsa bile buna siyâsî bir renk vererek mes’elenin i‘zâm ve icrâ’ât ı fevkalâdeye kıyâm edilmesi vilâyet i müşâru’n ileyhâca ta‘kîb edilmekte olan bir meslek i mahsûs îcâbından bulunmasına mebnî icrâ’ât ı mezkûreye mütecâsir olanlar hakkında her kimler olursa olsun ta‘kîbât ı şedîde i kânûniyye icrâsı ve murahhasa vekîli efendiye âit evrâkın berâ yı tercüme Bitlis’e irsâl edildiği iş‘âr kılınmış olup devr i istibdâdı andırır bu gibi mu‘âmelât gayr i kâbil i tecvîz olduğundan efendi i mûmâ ileyhin hemân tahliyesiyle ahvâl i mümâseleye meydan verilmemek üzre îcâb edenlere teblîğât ı mü’essire îfâ buyurulması müsterhamdir. Ol bâbda emr u fermân hazret i men lehü’l emrindir.
Fî Selh i Zilhicce sene [1]331
Ve
Fî 16 Teşrîn i sânî sene [1]329
Ed Dâ‘î
Mühür

DH. EUM. EMN, 72/31_19
Bitlis Vilâyeti
Tahrîrât Kalemi
Umûmî: 8620
Husûsî: 723
Hulâsa: Bulanık kaymakamı hakkındaki
beyânâtın hılâf ı hakîkat olduğuna dâ’ir.
Dâhiliye Nezâret i Celîlesine
Devletlü efendim hazretleri
Emniyet i Umûmiyye Müdüriyeti ifâdesiyle şeref tevârüd eden 24 Teşrîn i sânî 1329 tarih ve dörtyüz doksanbeş numaralı tahrîrât ı aliyye i nezâretpenâhîlerinde iş‘âr buyurulan Bulanık Kazâsının Kebolan Karyeli ermeni kızı 13 ve 18 Teşrîn i evvel 1329 tarihli şifreli telgraflarla arz olunduğu üzre cebren kaçırılmayıp bi’l ihtiyâr hânesini terk ile kürd genci nezdine gittiğine ve alınan ma‘lûmât üzerine bi’t taharrî mezbûre ile gencinin Muş’un Til Karyesinde elde edilerek kızın sinn ve ihtiyârı ihtidâsına kâfî görülmediğinden ihtidâsı red ile velîsine i‘âde kılınmış ve genci hakkında mevkûfen mu‘âmele i kânûniyyeye tevessül olunarak 11 Kânûn ı evvel 1329 tarihli telgrafla arz olunduğu üzre merkûmun cinâyetle lüzûm ı muhâkemesine karar i‘tâ evrâkı Muş Adliyesine irsâl kılınmıştır. Kızın günlerce mütecâsirlerin nezdinde kalmasına müsâ‘ade olunmak ve müşevvikler i‘zâz edilmek sûretiyle kazâ kaymakamının tarafgîrâne hareket eylediğine dâ’ir vâkî‘ olan beyânâtın kaymakamın her mes’elede ve bâ husûs şu işde kâbil i inkâr olmayan hüsn i hizmetini aslâ ta‘lîl edemiyecek tasnî‘âtdan ibâret olduğu ve kaymakamın Bulanık murahhasahânesinde bir takım esliha ve cephânenin der dest ve müsâdere ettirmesinden dolayı tevkîf olunan ve ahîren tahliye edilmiş murahhasa vekîlinin bu gibi hilâf ı hakîkat şeyleri îcâd ile gayret ve kifâyeti emsâline fâ’ik olan kaymakam ı mûmâ ileyhi iskâta çalışmaktan geri durmamak meslek i mu‘tâdeleri îcâbından olup adl ü hak nokta i nazarından şâyân ı iltifât olamıyacağı arz olunur. Ol bâbda emr u fermân hazret i men lehü’l emrindir.
Fî 9 S. [Safer] sene [1]332
Ve
Fî 24 Kânûn ı evvel sene [1]329
Bitlis Vâlisi
Mühür

DH. EUM. EMN, 72/31_21
Ermeni Milleti Patrikliği
Dersa‘âdet
Meclis i Muhtelit
Adet
1343
Adliye ve Mezâhib Nezâret i Celîlesine
Devletlü efendim hazretleri
Bitlis Vilâyeti dâhilinde Bulanık Kazâsı Murahhasa Vekîli Rahib Sehak Efendinin hılâf ı usûl tevkîf edilmiş olmasından bahisle tahliyesi ve kazâ kaymakamı efendinin gerek bu husûsda ve gerek husûsât ı sâ’irede meşhûd olan mu‘âmelât ı tarafgîrânesi yüzünden hakkında muktezî mu‘âmelenin îfâsı 16 Teşrîn i sânî sene 329 tarih ve 1262 numara ile takdîm kılınan takrîr i dâ’iyânemle istid‘â kılınmışdı. Rahib i mûmâ ileyh tahliye edilmiş ise de kaymakam efendi hakkında henüz bir gûnâ ta‘kîbât icrâ edilmemiş ve âdi bir vak‘aya siyâsî bir renk vererek efkâr ı umûmiyyede Ermeniler’e karşı bir cereyân husûlüne çalışan ve niçe ahvâlde görüldüğü vecihle vukû‘ât ı âdiyeyi i‘zâm ile beyne’l anâsır tefrika ilkâsına sâ‘î bulunan kaymakam ı mûmâ ileyhin orada bekâsı gayr i câ’iz bulunmuş olduğundan hakkında muktezî mu‘âmelenin bir an evvel îfâ buyurulması ve husûs ı mezkûrdan dolayı silah satmakla meşgûl olan ba‘zı Ermenilerin tevkîf edildiği anlaşıldığından ve bu ise işe siyâsi bir renk vermekden ileri geldiğinden onların da bir an evvel tahliyesi esbâbının istikmâl buyurulması müsted‘âdır. Ol bâbda emr u fermân hazret i men lehü’l emrindir.
Fî 8 Safer sene [1]332
Ve
Fî 24 Kânûn ı evvel sene [1]329
Ermeni Patriği
Ed Dâ‘î
Mühür

DH. EUM. EMN, 72/31_24
Bitlis Vilâyeti
Tahrîrât Kalemi
Umûmî: 9828
Husûsî: 847
Dâhiliye Nezâret i Celîlesine
Devletlü efendim hazretleri
Bulanık Kazâsında silah satan Ermenilerin tevkîf edildiğine ve kaymakamlıkca işe reng i siyâsî verildiğine dâ’ir Ermeni patrikliğinden verilen takrîr sûretinin lefiyle ve Emniyet i Umûmiyye Müdüriyeti ifâdesiyle şeref vârid olan 2 Kânûn ı sânî 1329 tarih ve beşyüz ellialtı numaralı tahrîrât ı aliyye i nezâretpenâhîleri mütâla‘a olundu. Evvelce de arz olunduğu üzre Bulanık kaymakamının husûs ı mezkûr hakkında icrâ ettiği mu‘âmele Bulanık murahhasa vekîlinin oturduğu hânede meçhûlü’l hâl ve müsellah bir takım eşhâsın içtimâ‘ etmesi ve şu hâl bi’t tab‘ nazar ı dikkat ve ehemmiyeti celb eylemesi üzerine usûlen bi’t taharrî eşhâs ı merkûmeyi der dest ve haklarında yapılan tahkîkât ı ibtidâiyye evrâkıyla adliyeye tevdî‘ etmekten ibâret olup esbâb ve delâ’il i mevcûde i kânûniyyeye mebnî gerek murahhasa vekîli ve gerek eşhâs ı merkûme adliyece tevkîf müzekkeresiyle taht ı tevkîfe alınmış ve emir ve iş‘âr ı âlî i nezâretpenâhîleri üzerine bi’t tevessül murahhasa vekîli geçende tahliye ettirilmişdi. Sâbıkalı gürûhundan olmak üzre mevkûf kalanların da mahallince muhâkemelerine devâm olunmakta olup netîce i kânûniyyesi kuvve i karîbeye geldiği Muş Mutasarrıflığından istîzâh alınan cevâbdan anlaşılmış ve mu‘âmele i kânûniyyenin tesrî‘ i intâcı mutasarrıflığa teblîğ olunmuştur. Kaymakamın bu işe reng i siyâsî verdiğine delâlet eder bir hâl olmayıp cürm i meşhûd üzerine vazîfe i mükellefesini hüsn i îfâ etmiş ve adliyece mevzû‘ ı mu‘âmele olan bir maddede kaymakamın işe başka bir şekil veremiyeceği derkâr bulunmuştur. Patrik Efendinin mâhiyeti meydanda olan bir mes’eleyi sıfat ı rûhâniyesini ber vech i meşrûh suistimâl ve anâsır beyninde sû’ i te’sîrâtı tevlîd eden murahhasa vekîli Rahib Sehak’ın oradan kaldırılması ve umûr ı mezhebiyece de teczi’esi yoluna gidecek yerde sebeb i mezkûrdan nâşi kaymakamın oradan ref‘ini iltizâm derecesinde medâr ı cür’et addetmesi îcâb ı maslahat ve fikr i selâmetle kâbil i te’lîf olamıyacağı derkârdır. Kaymakamın şecâ’at ve metâneti ve asâyiş i mahalliyenin te’yîd ve İslam ve Ermeni anâsırından bulunan ahâlî i mahalliye arasında hüsn i âmizîş ve vifâkın te’sîs ve tahkîmi emrindeki hıdemâtı vilâyetce müsellem ve hattâ bu vilâyette o kaymakam derecesinde fa‘âl ve sâhib i temkîn ve aynı sınıfdan emsâli me’mûrlara tesâdüf olunmaması ve fenn i idârede gösterdiği basîret ve muvaffakiyet gayr i kâbil i inkâr bulunması hasebiyle üçüncü sınıfdan bir mutasarrıflığa bi hakkın şâyeste i terfî‘ olup Bulanık’dan infikâkı te’sîr i mefsedetden hâlî olan Ermenilerce de İslamlarca da dâ‘î i sû’ i te’sîr olacağı emr i muhakkak bulunmuş idüğünden ve râhib i merkûmun Bulanık’da ibkâ yı me’mûriyeti aslâ mahzûrdan sâlim olamıyacağından imkân ı keyfiyete göre iktizâsının ta‘kîb ve îfâsı arz olunur. Ol bâbda emr u fermân hazret i men lehü’l emrindir.
Fî 21 Rebî‘u’l evvel sene 1332
Ve
Fî 4 Şubat sene [1]329
Bitlis Vâlisi
Mühür

DH. EUM. EMN, 72/31_26
Bitlis Vilâyeti
Tahrîrât Kalemi
Umûmî: 1165
Husûsî: 130
Hulâsa: Bulanık kaymakamı hakkındaki
şikâyetin esâssız olduğuna dâ’ir.
Dâhiliye Nezâret i Celîlesine
Devletlü efendim hazretleri
Geçen sene Bulanık Kazâsının Mescidli Karyesi kurbunda bir İslamın katlinden dolayı onu mütecâviz Ermeninin haksız yere tevkîf edildikleri ve Bulanık köylerinden istikrâz ı dâhilî nâmıyla toplanılan meblağın kaymakam ı kazâ tarafından cebren i‘âne kayd edildiği hakkında Ermeni Patrikhânesi’nden verilen takrîr sûretinin lefiyle ve Emniyet i Umûmiyye Müdüriyeti ifâdesiyle şeref vürûd eden 3 Mart 1330 tarih ve altı hûsûsî numaralı tahrîrât ı aliyye i nezâretpenâhîleri üzerine Muş Mutasarrıflı’ğına sebkeden teblîğa alınan cevâbda 8 Kânûn ı sânî 329 tarihli ve şifreli telgrafla arz olunmuş olduğu vecihle Malazgirt’den Bulanığa gitmekte olan Muşlu Şükrü nâmında birinin Bulanığın Mescidli Karyesi kurbunda keyfiyet i katlinden dolayı karye i mezkûreden bidâyeten sekiz on şahıs getirilmiş ise de icrâ kılınan tahkîkâtda fi‘l i katlin maktûlün o gece hânesinde misâfir olduğu karye i mezkûreli Derman oğlu Reşo ve oğlu Moses ve ahâlî i karyeden Keto nâm eşhâs taraflarından îkâ‘ edildiği anlaşılmasıyla merkûmân ve bu bâbda şehâdet i kâzibede bulundukları tahakkuk eden yine karye i mezkûreden Maho ve Bedo der dest ve tevkîf edilerek evvelce getirilenler serbest bırakıldıkları ve cereyân ı hâle muttali‘ olan kazânın ekser Ermeni ahâlîsi fi‘l i katlin bunlar tarafından îkâ‘ edildiğini tasdîk ve hükûmetin bu hususdaki keşf ve tetkîkini takdîr eyledikleri ve hazîne tahvîlâtının ahâli tarafından cebren değil eser i hamiyyet olarak donanma i‘ânesine ihdâ olunduğu ve şikâyet i vâkı‘a iki üç ay evvel Ermenilerden ba‘zılarında hâsıl ve ahîren zâ’il olan sû i tefehhümden ileri geldiği ve kaymakamın reviyyet, hamiyetle muttasıf me’mûrîn i idâreden olduğu bildirilmiş olmağla ol bâbda emr u fermân hazret i men lehü’l emrindir.
Fî 8 Cumâde’l ûlâ sene [1]332
Ve
20 Nisan sene [1]330
Bitlis Vâlisi
Mühür

Özet

Bulanık’ta (Muş) bazı Ermeniler’le Rahip Sehak’ın Manastır’da silah depolamalarından dolayı tutuklandıkları. Ayrıca Bulanık’ta bazı Ermenileri’nde bir Müslümanı öldürmelerinden dolayı tutuklandıkları.

1332.C.21

DH.EUM. EMN 72/31 Belge No: 1,14,19,21,24,26

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: