ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-47

DH. EUM. EMN, 58/3_2
Numara: 3
Erzurum İstînâf Müddeî i Umûmiliği Me`mûriyyet i Aliyyesine
Sa´âdetlü Efendim Hazretleri
30 Haziran [1]329 tarih ve 310 numaralı telgrafnâme i aliyyelerinde selâmet i mazbûtiyyeti için icrâ yı nezâretime emir buyurulan Eleşkird hudûdunda maktûl beş Ermeni hakkındaki tahkîkâtın hülâsa ve netîcesi ber vech i zîr arzolunur.
Şöyle ki; şehr i Haziranın onüçüncü günü Rusya’dan bilâ pasaport kaçak sûretiyle gelip Han kordonuna bir sâ´at tahmînen mesâfede ve Deli Kaya nam sarp ve kayalık mahalden hudûd ı Osmâniyye’ye girmiş bulunan dokuz şahısdan dördü devriye askerlerini teftîşe çıkmış olan İsmâil Çavuş ma´iyyetinde Hüseyin ve Mehmed nam neferleri görüp, bunlar tarafından vukûbulan emir ve durmaları için havaya atılan bir el silâha itâ´at etmeksizin zâten yakın bulunan hudûdu hemen savuşarak Rusya’ya geçdikleri ve yollarına devâm eden merkûm devriye firârî i merkûmûnu ta´kîb ile kaçmakda bulunan diğer beş şahsı dahi gördüklerinde çavuş tarafından dört def´a dur emri i´tâ ve bir havalı tüfenk endaht olunduğu halde yine itâ´at etmeyerek kaçmakda devâm etmelerine binâen üzerlerine atılan müşterek on on iki ateş netîcesinde merkûmlardan Hanzır karyeli Malkon bin Tavit’in mak´adından isâbet ve sadrını seyr ile gırtlağından ve Manok bin Haço’nun belinden duhûl ile göbeği yanından ve yine Hogas bin Espator’un başının üzerinden, bir sath ı müstevîden halfından ???? doğru seyr, başının tasını parçalayarak, Osib bin Sahak’ın da belkemiğinden yani amûd ı fekarîden isâbet ile göbeğinden ve kezâ Kebkam bin Haço’nun dahi sol küreği altından isâbetle memesinden hurûc eden mermilerden müte`essiren vefât eyledikleri keşif varakası ve tabîb raporları mündericâtı ile anlaşılmış ve her ne kadar merkûmların velîleri bunların askerler tarafından tutularak Kordon’a ve oradan da mezkûr maktele îsâl ederek nukûd ve eşyâ yı sâirelerini ahzetdikden sonra süngü ve kasatura ile itlâf eylediklerini iddiâ etmekdeler ise de bu iddiânın bî esâs olduğu âtîde arzedilecek ahvâl ile anlaşılır. Şöyle ki; merkûmûnun süngü ile değil belki kurşunla katledildikleri me`mûrîn i keşfiyyenin keyif varakası ve doktorun raporuyla sâbitdir. Ve bunların tutulup kordona getirilerek ve oradan da maktele îsâlleri iddâsı ise kendileri tarafından irâe olunan mezkûr kordonun yanında bulunan Han karyesi hey`et i ihtiyâriyyesi ifâdesiyle merdûd bulunmasına ve para ahzı keyfiyeti ise merkûmların üzerleri lede’t taharrî me`mûrîn i keşfiyye tarafından elde edilen kırkaltı kâğıt ve üç gümüş manat ile üç lirâ yı Osmânî’nin ziyâa uğratılmaksızın alınıp hıfzedilmiş olmasına ve iddâ vechile fiil i katlin para ahzı için îkâ´ edildiği farzolunsa bile bunun ıssız ve mahûf bulunan bir derede îkâ´ ile oraya ıhfâ edilmesi maksad ı mezbûr için lâzım iken bilakis dağda îkâ´ ile nezdlerine nöbetci bırakarak derhal mâ fevka (ya´ni) hükûmete ma´lûmât i´tâ olunmasına ve her ne kadar firârîlerden olup bilâhare karyelerine gelmiş olan Bedros ve Parsih bunların ifâdelerini te`yîd eder tarzda ifâdâtda bulunmuş iseler de bunlardan maktûllerin üzerlerinde bulunduğunu bildirdikleri emânet akçenin kâğıt Manat ve Osmanlı altını olmak gibi nev´, cins ve mikdârını ve emânât ı mezbûrenin sâhiblerinin şahısları hakkında mütebâyin ve mütehâlif ifâdâtda bulunmakla berâber esâsen merkûm askerlerin bunlar üzerine de karşun atdıkları nazar ı i´tâbâra alınırsa bunların askerler hakkında hakîkat i hâli söylemek değil belki hilâf ı vaki´ bir takım isnâdâtda bulunacaklarının aşîkâr bulunmasına nazaran bu bâbdaki iddiâ ve beyânâtın gayr ı vârid idiği anlaşılmışdır. Cenâzeleri kendilerine irâe ve teslîm olunmamış ve âyîn i rûhânî icrâ etdirilmemiş olunduğu husûsları ise me`mûrîn i keşfiyyeden, müstantık nâmıyla a´zâ yı mahkemeden ve o sırada marhasa vekîli bulunan Vahan Efendi merkûmların Ermeni olduklarını anlayarak Molla Süleyman karyesi Keşişi Mardiros Efendi mahall ı cürmden yazdığı bir mektûbda işbu cenâzelerden bir kaçının kendi karyelerinden olmak ihtimâline binâen Hanzır karyesine de ma´lûmât verilerek gelip cenâzelerini mahallında usûlen defin veyâhûd karyeye nakleylemelerini bildirmesi üzerine mûmâ ileyh Keşiş Mardiros Efendi ferdâsı günü maktûllerin evliyâsıyla Vahoşyan karyeli Keşiş Mıgırdıç Efendi dahi berâber olduğu halde maktele varıp cenâzelerin bulunduğu mahal dereye ve su bulunan mahalle uzak olmasına ve mahallin sa´bü’l mürûr ve nakliyâtın gâyet müşkil bulunmasına binâen bi’z zarûr âyînin orada noksan olarak icrâ olunarak elbiseleriyle defnedildikleri ve âyîn i mezbûrun icrâsı ve velîlerine irâe ve teslîmleri haklarında hiçbir tarafdan mümâna´at vaki´ olmadığı ve yalnız bilâhare evliyâ yı merkûme bunları köylerine nakletmek istemiş iseler de nakil hakkında hükûmetden me`zûniyet istihsâli lâzım geleceğini nöbetcilerin söylediklerini mûmâ ileyh Mardiros Efendi beyân etmiş ve evliyâ yı merkûme ise mûmâ ileyh Mardiros Efendi’nin usûl i tedfîn hakkındaki ifâdesinden mâ´adâsını tasdîk eylemiş ve cenâzelerin nakillerine ruhsat istid´â edilmiş ise de te´affün edip sıhhat i umûmiyyeyi muhtell olması melhûz bulunmasına binâen işbu taleb hükûmetce isgâ edilememişdir. Binâenaleyh müddeîlerin beyân ı ma´rûzaları hiçbir sebeb i makbûl ve ma´kûle müstenid olmadığı ve askerlerin îfâ yı vazîfe esnâsında vazîfeten katl fiillerini îkâ´ eyledikleri anlaşılmış olduğu cihetle bunun ta´kîb ve muhâkemesi cihet i adliyenin salâhiyeti hâricinde olup dîvân ı harbe âidiyetine karar verilmiş ve cereyân ı muâmele hülâsaten ber vech i ma´rûz bulunmuşdur.
17 Temmuz [1]329
Aslına Mutâbıkdır. 23 Kânûn ı Sânî [1]329
İmza, Mühür

Özet

Rusya’dan Eleşkird’e geçmeye çalışan beş Ermeni’nin hududdaki askerlerin dur emrine uymadıkları ve kaçmaya çalışırken vuruldukları.

1332.R.9

DH.EUM. EMN 58/3 Belge No: 2

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: