ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-78

906_1
DH. MUİ. 2 6/8_24
Bâb ı Âlî
Dâ’ire i Umûr ı Dâhiliyye
Mektûbî Kalemi
Aded
259
Haleb Vilâyetinden Alınan Şifre Hallidir
4 Ağustos, sene [1]325 târîhli telgraf nâmeye zeyldir. Maraş Mutasarrıflığı’ndan bugün alınan telgraflarda Zeytun’da evvelce ba‘zı me’mûrlara vukû‘ bulan tecâvüz geçende oradan kaldırılan kaymakâmın şahsına ve ba‘zı me’mûrîn â’ilesine sû’ i kasda teşebbüs edilmek ve Hükûmet i Osmâniyye’ye karşı isyân ve alenen ve müsellahan çarşı ve bâzârda gezmek ve martini tüfengi i‘mâl etmek ve Mâl Sandığı mevcûdunu Hükûmet’den almak gibi ef‘âl i cinâ’iyyeden ibâret olup bunun idâre i örfiyyenin i‘lânına fevkal‘âde alâkası bulunmasına mebnî mütecâsirlerin Dîvân ı Harbce celb ü isticvâblarına İdâre i Örfiyye Riyâseti tarafından lüzûm gösterildiği ve bu kerre tevkîf olunan şahsın ahâlî tarafından cebren kurtarılması Zeytun’daki jandarmanın kifâyetsizliğinden ilerigeldiği ve umûm ahâlînin tevahhuş u heyecânına meydân kalmamak içün o sırada mu‘âvenet i askeriyyeye mürâca‘at edilmediği ve bu işde Zeytun Mâl Müdîri Asador Efendi’yle Zeytun Ermeni Murahhasa vekîlinin hafiyyen teşvîk ve medhalleri mahsûs (=hissedilmiş) olduğu Zeytun Kaymakâmlığı’nın iş‘ârına atfen beyân ve Murahhasa vekîlinin bu işde alâkası olduğu Maraş Ermeni Piskoposluğunca da tebeyyün eylediği cihetle vekîl i mûmâ ileyhin azli ve Mâl müdîrinin başka mahalle tahvîli ve mütecâsirlerin te’dîbi yâ mu‘âvenet i askeriyye ile tedâbîr i mukteziyenin icrâsı veyâhûd bunların cihet i Adliyyeye tevdî‘i ilâveten dermiyân olunmuşdur. Zeytunca vaktiyle cereyân eden

DH. MUİ. 2 6/8_23
Bâb ı Âlî
Dâ’ire i Umûr ı Dâhiliyye
Mektûbî Kalemi
Aded
ahvâl ve mu‘âmelât 25 ve 27 Kânûn ı Evvel, sene [1]324 ve 29 Kânûn ı Sânî, sene [1]324 ve 6 Nisan, sene [1]325 târîhli telgraflarla arzedildiği kayden anlaşılmış ve Mâl müdîrinin başka mahalle tahvîli derdest bulunmuş olduğundan tafsîlât ı ma‘rûzaya dünki iş‘âra nazaran iktizâsının emr ü irâdesi ve murahhasa vekîlinin tebdîli içün îcâb edenlere emir i‘tâsına müsâ‘ade buyurulması ma‘rûzdur.
Fî 5 Ağustos, sene [1]325
6 Vürûdu.
Haleb Vâlî Vekîli Mîrlivâ
Hâmid

DH. MUİ. 2 6/8_28
Harbiye Nezâreti
Muhâkemât Dâ’iresi
663
Dâhiliye Nezâret i Aliyyesine
Sa‘âdetlü efendim hazretleri
Zeytun’da martini tüfengi i‘mâl etmek ve Hükûmet dâ’iresi kapısında müsellahan nümâyiş icrâ eylemek ve dâ’ire i Hükûmet’den cebren mahbûs almak gibi ef‘âle cür’et eyledikleri tebeyyün eden ve ol bâbdaki defterde de muharrerü’l esâmî yirmibir Ermeninin derecât ı mütefâvitede icrâ yı mücâzâtlarına ve sıfat ı rûhâniyye ve resmiyyelerine muhâlif harekâtda bulunan Zeytun Ermeni Murahhasası Vagarşak Efendi’nin idâreten tebdîli ve Kazâ Mâl Müdîri Asador Efendi’nin azli ile her ikisinin Zeytun’dan hâric bir mahalde ikâmet etdirilmelerine Maraş Dîvân ı Harb i Örfîsince karâr verilmesi üzerine lede’l arz mûcebince îfâ yı muktezâsı husûsuna irâde i seniyye i cenâb ı Pâdişâhî müte‘allik buyurulduğu şeref vârid olan fî 5 Kânûn ı Evvel, sene [1]325 târîhli tezkire i sâmiye i Sadâret penâhî’de teblîğ u izbâr buyurulmuş ve ber mantûk ı emr ü fermân ı hümâyûn îcâbının icrâsı husûsunun Adana Kuvâ yı Mürettebesi Kumandanlığı’na izbârı ve taraf ı âlîlerine de beyân ı hâl edilmesi Muhâkemât Dâ’iresi’nden ifâde kılınarak îcâbı icrâ edilmiş olmağla ol bâbda emr ü irâde efendim hazretlerinindir.
Fî 20 Zi’l hicce, sene [1]327 ve Fî 20 Kânûn ı Evvel, sene [1]325
Harbiye Nâzırı
(imza)

DH. MUİ. 2 6/8_27
Dâhiliye Nezâreti
Muhâberât ı Umûmiyye Dâ’iresi
Şu‘be
Evrâk Numarası 1534
Târîh 28 Kânûn ı Evvel, sene [1]325
Hülâsa: Eşhâs ı muharrerenin icrâ yı mücâzâtına dâ’ir.
Haleb Vilâyet i Behiyyesine,
Adliye ve Mezâhib Nezâret i Celîlesine
Zeytun’da martini tüfengi i‘mâl ve Hükûmet dâ’iresi kapısında müsellahan nümâyiş icrâ eylemek ve dâ’ire i Hükûmet’den cebren mahbûs almak gibi ef‘âle cür’et eyledikleri tebeyyün eden ve ol bâbdaki defterde esâmîsi muharrer olan yirmibir Ermeninin derecât ı mütefâvitede icrâ yı mücâzâtlarına ve sıfât ı rûhâniyye ve resmiyyesine muhâlif harekâtda bulunan Zeytun Ermeni Murahhasası Vagarşak Efendi’nin idâreten tebdîli ve Kazâ Mâl Müdîri Asador Efendi’nin azli ile her ikisinin Zeytun’dan hâric bir mahalde ikâmet etdirilmelerine Maraş Dîvân ı Harb i Örfîsi’nin karârı üzerine bi’l istîzân irâde i seniyye i hazret i Pâdişâhî müte‘allik buyurularak Adana Kuvâ yı Mürettebesi Kumandanlığı’na teblîğ i keyfiyyet edildiği Harbiye Nezâret i Aliyyesi’nden bildirilmekle mûcebince îfâ yı muktezâsı bâbında.
Adliye ve Mezâhib Nezâretine
Zeytun iğtişâşında sıfât ı rûhâniyye ve resmiyyesine muhâlif harekâtda bulunan Zeytun Ermeni Murahhasası Vagarşak Efendi’nin idâreten tebdîli ile Zeytun’dan hâric bir mahalde ikâmet etdirilmesine Maraş Dîvân ı Harb i Örfîsi karârı üzerine bi’l istîzân irâde i seniyye i hazret i Pâdişâhî şeref müte‘allik buyurularak Adana Kuvâ yı Mürettebe Kumandanlığı’na teblîğ i keyfiyyet edildiği Harbiye Nezâret i Aliyyesi’nden inbâ ve icrâ yı îcâbı zımnında Haleb Vilâyeti’ne teblîğât ı lâzime icrâ kılınmış olduğu li ecli’l ma‘lûmât beyân olunur. Ol bâbda.

DH. MUİ. 2 6/8_13
Umûm Erkân ı Harbiyye Dâ’iresi
Üçüncü Şu‘be
Adana Kuvve i Mürettebe Kumandanlığı’ndan [Alınan] Fî 31 Kânûn ı Evvel, sene [1]325 Târîhli Tahrîrâtın Sûretidir.
Fî 11 Teşrîn i Sânî, sene [1]325 târîh ve 1215 numaralı tahrîrât ı aliyye i Nezâret penâhîleri cevâbıdır. Çarşı ve pazarlarda müsellahan gezmek, martin i‘mâl ve memlekete iddihâr etmek, Mülkiye kaymakâmıyla me’mûrîn â’ilelerine tecâvüz ve Mâl Sandığı’nı Hükûmet’den kaldırmak cürmleriyle maznûn oniki nefer Zeytunlu Ermeninin Maraş Dîvân ı Harbince muhâkemelerine lüzûm gösterilmişdi. Bunlardan Çolak Oseb nâm şahıs derdest olunarak Hükûmet’de mevkûf iken bir nefer jandarma ve beş nefer vâsıtasıyla Maraş’a sevkolunacağı sırada oniki onbeş râddesindeki eşirrâ merkûmu şu müfreze i sağîreden cebren aldıklarını Maraş kumandanı ma‘lûmât kabîlinden olarak telgrafla bildirmişidi. Hükûmet icrâ’âtına karşı vukû‘ bulan şu tecâvüz ve hakâretden dolayı merkûmların beher hâl derdestleri ve şâyed teslîm i silâh etmeyip asâkir i Osmâniyye üzerine silâh isti‘mâline cür’et eyledikleri takdîrde mukâbele i bi’l misl ile mu‘âmele olunması hakkında Maraş Kumandanlığı’na taraf ı âcizîden emir verilmişidi. Hükûmet i Mülkiyye bunu cerâ’im i âdiyeden add ile merkûmların mahkeme i Nizâmiyyece muhâkemeleri cihetini iltizâm ve tedâbîr i hakîmâne ile derdestlerini münâsib görmüşidi. Mütecâsirîn i merkûmeye bir takım eşhâs daha iltihâk ederek mevcûdları otuz kırk nefer râddesine bâliğ olduğu Maraş Kumandanlığı tarafından bildirilmesi üzerine ta‘kîbât ı serî‘anın icrâsı ve derdestleri te’kîd olunmuşdur. Zeytunlular eşirrâ yı merkûmenin hayyen veyâ meyyiten derdest olunacaklarına kanâ‘at etdiklerinden Zeytun murahhasası ve ağavâtı merkûmları dehâlet etdireceklerini tekeffül eylediği hâlde bu va‘din semerâtı hâsıl olmadığından ve Hükûmet keyfiyyet i ta‘kîbi karın nüzûlüyle cibâlin müsâfir kabûl etmeyeceği bir zamâna ta‘lîkını münâsib görmüşidi. Bu hâl ise nüfûz i Hükûmeti büsbütün ıskât edeceğinden Mülkiyye kaymakâmı Vilâyet tarafından tevbîh olunmuş ve ta‘kîbâtın icrâsıyla behemehâl derdestlerine taraf ı âcizîden be tekrâr emir verilmiş ve arâzî i mahalliyyeye vâkıf askerden müfrezeler tertîb ve sevkolunmuşidi. Bunun üzerine murahhasa ve ağaların vesâtatlarıyla eşirrâ yı merkûmeden Merkon oğlu Delon ve Ovannes(?), Singer oğlu Karabet, Çolak oğlu Kiğork, Kel Manuk, Belediye Re’îsi oğlu Sitrak, Çolak Oseb nâm şahıs dehâlet etdirilmiş ve bunlar Dîvân ı Harb’e teslîm edilmiş ve icrâ kılınan muhâkemeleri netîcesinde Karabet, Kiğork, Manuk üçer sene müddetle küreğe ve Çolak Oseb altı sene müddetle küreğe ve dîgerleri de gıyâben kürek cezâlarına mahkûm edilmişlerdir. Dehâlet etmeyen eşhâs ı mütebâkiyenin derdesti hakkında çıkarılan müfrezelerden birisi firârîlere tesâdüf ederek beynlerinde vâki‘ olan müsâdemede eşkıyâdan üç şahsın mecrûhan sarp bir dereye ve dîgerlerinin Okkaya nâm mahalde ihtifâ ve istinâd etdikleri Maraş Kumandanlığı’ndan fî 6 Teşrîn i Evvel, sene [1]325 târîhli telgrafla bildirilmişdir. Bunların derdesti husûsunda Mevki‘ kumandanıyla mutasarrıf ve Mülkiyye kaymakâmı beyninde bir dürlü i’tilâf hâsıl olamamış. Me’mûrîn i Mülkiyye semere bahş olamayan tedâbîr i hakîmâne ile iş görmek istiyordu. Mevki‘ kumandanı nüfûz i Hükûmeti icrâ’âtla tanıtdırmak istiyor idi. Kumandanlık ile Hükûmet i Mülkiyye beynindeki ihtilâf işte budur. Geçenlerde oniki nefer rüfekâsıyla hânesinde olduğu Hükûmetce istihbâr kılınan şakî Delon hânesinde basdırıldığı hâlde firâr eylemiş ise de kasaba hâricinde vukû‘ bulan müsâdemede merkûm Delon meyyiten derdest edildiği ve bir nefer jandarmanın maktûl olduğu Maraş Kumandanlığı’ndan bildirilmişdir. Mâdde bundan ibâretdir. Evrâk ı müte‘allika leffen takdîm kılındı. Emr ü fermân hazret i men lehü’l emrindir.

Özet

Zeytun hadisesi. Zeytun Ermeni Murahhasası Vagarşak Efendi’nin tebdili. hadisede suçlu gürülenlerin tecziyesi.

1328.R.20

DH. MUİ. 2-6/8

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: