ERMENİ TEHCİRİN SEBEPLERİ VE ALINAN TEDBİRLER-103

1078_1
ZB, 47/10_3
Bâb-ı Âlî
Dâ’ire-i Sadâret-i Uzmâ
Vilâyât-ı Mümtâze ve Muhtâre Kalemi
Aded
42
Zabtiye Nezâret-i Celîlesine
Devletlü efendim hazretleri
22 Rebî‘ü’l-evvel sene [1]326 târîhli tezkireye zeyldir. Ermeni mefsedet komitesi rü’esâsından Serkis Jeras Minasyan’ın şekil ve kıyâfeti ve Filibe’de icrâ-yı fa‘âliyyet eden Ermeni komitesiyle berâber bir takım erbâb-ı fesâdın teşebbüsâtı hakkında istihsâl olunan ma‘lûmâta dâ’ir İkinci Ordû-yı Hümâyûn Kumandanlığı ile Bulgaristan Komiserliği İkinci Kitâbeti’nden vârid olan muharrerâtın taraf-ı vâlâ-yı Ser-askerî’den tevdî‘ olunan sûretlerinin bir nüshası leffen savb-ı devletlerine irsâl kılınmakla me‘âllerine ve iş‘âr-ı sâbıka nazaran iktizâsının îfâ ve inbâsına himmet buyurulması siyâkında tezkire-i senâverî terkîm olundu efendim.
Fî 5 Rebî‘ü’l-âhir sene 1326
ve
Fî 23 Nisan sene 1324
Sadr-ı a‘zam
İmzâ

ZB, 47/10_1
Bâb-ı Âlî
Dâ’ire-i Sadâret-i Uzmâ
Vilâyât-ı Mümtâze ve Muhtâre Kalemi
Aded
Bulgaristan Komiserliği İkinci Kitâbetinden Vârid Olan Tahrîrâtın Sûretidir.
7 Nisan sene [1]324 târîh ve 92/14 numaralı arîza-i bende-gâneme zeyldir. Filibe’de icrâ-yı fa‘âliyyet eden Ermeni komitesi hakkında alınabilen ma‘lûmât ber-vech-i âtî arzolunur. Ermeni komiteleriyle Jön Türkler arasında Paris’de akdettikleri bir kongrede verdikleri karâr mûcebince i’tilâf-nâme hâsıl olduğundan bunun üzerine Ermeni komitesi teşkîlâtında da bir tahavvül-i mühim vukû‘ bulmuşdur. Tahavvül-i vâki‘ şekâvete hazırlanmakla berâber ilk hatve-i şekâvetin Jön Türkler tarafından zuhûruna â’iddir. Binâ’en-aleyh Filibe Ermeni Komitesi de Avrupa’da bulunan Filibe’de münteşir Razmik Gazetesi’nin Sâhib ve Nâşiri Zartaryan’ın tertîbi vechile teşkîl olunmuşdur. Bu sûretle müretteb komite Doktor Ormanyan ve Avukat Dikran İsmiyan ve Yervant Atamyan ve Aram Bogosyan ve Rupen Astarcıyan ve Manuk Hendelyan ve Kirkor Davidyan ve sâ’ireden mürekkebdir. Bunların maksad-ı zâhirîleri gûyâ Anadolu’da fukarâ kalan Ermenilere cem‘-i i‘ânâta ma‘tûf ise de hakîkatde bu hazelenin Mısır’daki diger hazele ile muhâbere ettikleri ve bunlar ma‘rifetiyle Mısır’da bulunan Jön Türkler ile tevhîd-i mesâ‘î ve fesâda çalışdıkları ba‘zı ahvâlden istinbât olunmakdadır. İskenderiye’den bu komiteye irsâl edilirken postahânece elde edilib sûret-i mütercemesi komiserlikden gönderilmiş olan bir kıt‘a mektûb mündericâtı da bu iştirâki ve Balkan Komitesi ünvânını alan Filibe Ermeni Komitesince Mısır’a gönderilmek ve oradan Memâlik-i Şâhâne’ye idhâl kılınmak üzre lisân ve ahvâl-i mahalliyyeye ve komitelerin icrâ’ât-ı sâbıkasına ve muhîtini iğfâle ve sık sık tebdîl-i mekâna ve silâh isti‘mâline kâdir adamlar taharrîsi ve Garb İdâresi denilen ve zann-ı gâlibe göre Paris’deki Jön Türkler’in mü’essesesi bulunan bir idâreye lede’l-iş‘âr bunların ba‘dehû İskenderiye’ye i‘zâmları tavsiye edilmekde bulunmasına göre bir fesâd-ı mühimmin ihzârına buralarca mu‘âvenet olunduğu ve fesâd-ı mezkûrun Memâlik-i Şâhâne’ye ve bi’l-hâssa Der-sa‘âdet’e Mısır’dan nakledileceği istidlâl olunmuş ve komiserliğede o dâ’irede cevâb yazılmışdı. Filibe’de Belediye câddesinde Düğmeci Atanas’ın hânesi yanındaki mağazalar büyük şeyler ve içlerinde i‘mâlât-ı fesâdiyyede bulunacak vüs‘atde olmadıklarından mezkûr mağazalardan birinin ahîren komite işleriyle mütevaggıl Çoro Kovaçef nâmında bir Bulgar tarafından kiralanarak bir komisyon idâresine tahvîl edilmesi Çoro Kovaçef’in mâ-sebak-ı hâli hasebiyle te’vîle uğradığı kaviyyen me’mûldür. Çoro Kovaçef Bulgar komitelerinin Tarfuf tarafdârânından ve bi’z-zât maktûl Tarfûf’un odasından olduğu için Tarfuf’un devr-i ikbâlinde bu müfsid komiteler mahâfilinde hayli nüfûz kazanmış ve isrâf-ı ma‘lûmiyle berâber i‘âne nâmıyla şundan bundan dolandırdığı paralarla senelerle yaşamışdır. Şu sû’-i hâli hasebiyle el-ân nüfûz-ı sâbıkını zâyi‘ etmiş ve alınan ma‘lûmâta nazaran Ermeni komitelerinden tard edilen ve öteden beri fesâd ile tevaggul etmeleri ile başka sûretle te’mîn-i ma‘îşet hasâ’isinden bî-nasîb bulunan ma‘hûd Silviyorici ve refîki Andon Kuş ve ba‘zı hem-pâları ve geçenlerde Filibe’de katledilen Agob Çerçiyan’ın kâtili olmakla berâber fi‘l-i katlin maktûlün Hükûmet-i Seniyye’ye hizmet etmesinden ileri geldiği mütevâtir bulunmasıyla tahliye kılınan Manastırlı bir genç Bulgar ile ülfet ve ünsiyyet etmekde ve zan ve tahmîne göre bunlar ma‘rifetiyle şuradan buradan para kurtarmakda ve gûyâ Hükûmet-i Seniyye aleyhine çalışmaktadır. Binâ’en-aleyh istihbâr olunan mahalde dinamit yapıldığının aslı olamayarak Çoro Kovaçef’in idâre-hânesine girib çıkan hastaların da hüviyyet-i ma‘lûmeleri hasebiyle bu yolda te’vîle uğramış olduğu der-kârdır. Ol bâbda
Fî 15 Nisan sene [1]324

ZB, 47/10_2
Bâb-ı Âlî
Dâ’ire-i Sadâret-i Uzmâ
Vilâyât-ı Mümtâze ve Muhtâre Kalemi
Aded
Bulgaristan Komiserliği İkinci Kitâbetinden Mevrûd 16 Nisan Sene [1]324 Târîhli Tahrîrâtın Sûretidir.
10 Nisan sene [1]324 ve doksan iki numaralı emir-nâme-i sâmî-i cenâb-ı Sipeh-sâlârîleri cevâbıdır. İttihâd Komitesi ser-gerdelerinden Serkis Jari Minas’ın Kafkasya’da gazeteci Serkis Terezoviç olacağı me’mûldür. Merkûmun Filibe’ye gittiği haber alınmasıyla keyfiyyet komiserlik cânib-i sâmîsinden evvelce istifsâr buyurulmuş ise de tahkîkât-ı lâzıme lede’l-icrâ o nâmda bir gazetecinin Filibe’ye muvâsalat etmemiş olduğu geçen Kânûn-ı Evvel evâ’ilinde cevâben iş‘âr olunduğu gibi merkûmun nâm-ı müste‘âr ile gelmiş olması ihtimâlide geçen Mart esnâsında inbâ kılınmışdı. Binâ’en-aleyh bu kerrede tahkîkât-ı mukteziyyeye mübâşeret olunmuş ise de bir netîce çıkarılamamışdır. Ancak Bulgaristan dâhilinde devr-i seyâhat eden orta boylu siyah saç ve bıyıklı otuz beş sinlerinde Bogos İstefan nâmında birisinin Belgrad Sefâret-i Seniyyesi’nce bu taraflara geldiği istihbâr ve arzedilen Bedros İstefan’a müşâbehet-i tâmmesi münâsebetiyle merkûm Bogos İstefan’ın harekâtı tefahhus edilmiş ve yedinde merkûmun Filibe’den Radine mahalleye kadar gittiği ve diger def‘asında Bergos’a azîmeti ve birçok ecnebî lisânlarına vukûfu ve Filibe’de Ermenilerle Yervant Atamyan delâletiyle görüşdüğü ve nihâyet alınan ma‘lûmâta göre nezdinde dört aded ve muhtelif nâmlarda pasaport olduğu hâlde nâm-ı müste‘ârla seyâhat etmek sûretiyle Filibe’den Edirne vilâyetine geçdiği haber alınarak komiserlik cânib-i sâmîsine arz-ı ma‘lûmât edilmiş bir müfsidin vücûduna mebnî merkûmun belkide mebhûsün-anh Serkis Terezoviç olması ve nâm-ı müste‘ârlarla seyâhat eyler makûle olacağı ve Edirne’ye bilet almış olmakla berâber yolda kalarak izini gâ’ib ettirmek üzre Sofya’ya gitmiş bulunması me’mûldür. Yalnız Ermeni komitelerinin Jön Türkler’le tevhîd-i mesâ‘îlerinden beri bu gibi hazelenin bu taraflardan Der-sa‘âdet’e sokulmaları pekde dâ’ire-i ihtimâlde olamayacağından diger arîza-i bende-gânemde arzolunduğu vechile Der-sa‘âdet’e gidecek fesedenin bi’t-tercîh Mısır tarîkıyla azîmetlerine intizâr olunmak daha ziyâde muvâfık-ı hâl olacağı zannındayım. Ol bâbda.

Özet

Filibe’deki Ermeni komitesının, Paris’de Jöntürklerle ittifak anlaşması yaptığı, İskenderiye’deki Ermenilerle haberleştiği ve diğer faaliyetlerine dair gelen yazıların Zabtiye Nezareti’ne gönderildiği.

1324.S.24

ZB. 47/10

kaynak: T.C. başbakanlık devlet arşivleri genel müdürlüğü.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: